Jafnaætt – Lycopodiaceae

Skrifað um July 22, 2012 · in Flóra · 24 Comments

 

Lycopsida – Jafnar

1. Vatnajurt. Enginn blaðbær ofanjarðarstöngull ……………. Álftalauksætt (Isoëtaceae)
1. Þurrlendistegund. Blaðbær ofanjarðarstöngull …………………………………………………. 2
2. Blöð hreisturkennd, heilrend eða lítið tennt. Sígrænir, trénaðir stönglar ………………… …………………………………………………………………. Jafnaætt (Lycopodiaceae) Sjá hér að neðan
2 Blöð þorntennt, Stönglar fíngerðir (líkir mosum) … Mosajafnaætt (Selaginellaceae)

Jafnaætt – Lycopodiaceae

Sígrænir, fjölærir byrkningar (gróplöntur). Stöngull er kvíslgreinóttur, stinnur og trénaður; jafnan með bæði jarðlæga, rótskeyta sprota og upprétta. Jarðlægir sprotar ýmist neðan- eða ofanjarðar. Blöð lítil, gis- eða þéttstæð, stilklaus og ydd. Gróhirzlur kringlóttar eða nýrlaga, einhólfa; í öxlum blaða eða á sérstökum blöðum í ax-líkum sprotum. Öll gró eins. Kynliður lítill, laufgrænulaus og lifir í sambýli við sveppi.

Lykill að ættkvíslum:

1. Stöngull uppréttur, uppsveigður. Gróblöð eins og grólaus blöð, gróhirzlur í blaðöxlum ………… skollafingur (Huperzia)
1. Stöngull jarðlægur eða skriðull. Gróblöð í axlíkri skipan á stöngulenda …………………….. 2

2. Blöð í 8-16 ógreinilegum röðum á stöngli; sprotar 5-12 mm að þvermáli …lyngjafnar (Lycopodium)
2. Blöð í 4 röðum á stöngli; sprotar 2-6 mm að þvermáli ………………… jafnar (Diphasiastrum)

SkollafingurHuperzia Bernh.

Ættkvíslin er nefnd eftir þýskum eðlis- og garðyrkjufræðingi, Johann Peter Huperz (1771-1816). Til ættkvíslar þessarar teljast um 400 tegundir (1-3 hér). Á stundum er henni skipt á tvær kvíslir, Huperzia í þröngri merkingu með um 10-15 tegundir í tempraða beltinu og á heimsskautasvæðinu og síðan allar hinar Phlegmariurus, sem vaxa einkum í hitabeltinu og hinu heittempraða; margar þeirra eru ásætur. Sumir grasafræðingar telja Huperzia til sérstakrar ættar, skollafingursættar (Huperziaceae).

SkollafingurHuperzia selago (L.) Bernh. ex Schrank & Mart.

Stöngull uppréttur eða uppsveigður, oft greinóttur. Fjölær, sígræn þófaplanta. Blöð í óreglulegum röðum á stöngli, lensulaga, stilklaus, 5-8 mm á lengd, heilrend, dökkgræn, oft gulleit. Gróbæru blöðin dreifð um stöngul, einkum ofantil, skera sig ekki úr. Gróhirslur í blaðöxlum, nýrlaga. Á víð og dreif á stöngli myndast oft æxliknappar, gerðir úr 6 litlum blöðum. Þeir stuðla að kynlausri dreifingu plöntunnar.

Flestir skipta tegundinni í tvær undirtegundir samkvæmt eftirfarandi greiningarlykli, en skil á milli þeirra eru þó óviss:

1. Stönglar um 15 mm á breidd. Blöð útstæð. Oft án æxliknappa eða þeir eru í einum kransi efst á plöntunni ………………………………………………………………….…………………….. ssp. selago
1. Stönglar um 5 mm á breidd. Blöð aðlæg. Oftast með æxliknappa í einum eða fleiri krönsum …………….… ssp. arctica

Undirtegundin ssp. arctica (Grossh. ex Tolm. ) Á. Löve et D. Löve er mun algengari en ssp. selago. Á stundum er ssp. arctica skipt í tvær sjálfstæðar tegundir samkvæmt eftirfarandi greiningarlykli:

1. Neðri blöð útstæð, efri blöð aðlæg. Efri blöð mjó-þríhyrnd. Yfirleitt má finna nokkrar gróhirzlur… paufafingur (H. appressa).
1. Öll blöð aðlæg, efri blöð egglaga. Oftast aðeins með æxliknappa, en gróhirzlur eru fáséðar …………… skufsafingur (H. arctica).

PaufafingurHuperzia appressa (Bach. Pyl. ex Desv.) Á. & D. Löve Greinar standa ekki þétt saman, grannar; engin skil á milli árssprota. Efstu blöð aðlæg, hin neðri útstæð, þykk, jafnan gulgræn. Yfirleitt með gróhirzlur. Nær alltaf með einn krans af æxliknöppum á yngsta árssprota og einn eða fleiri á eldri sprotum.

SkufsafingurHuperzia arctica (Grossh. ex Tolm.) Sipliv. Þéttar greinar; engin skil á milli árssprota. Öll blöð aðlæg, stutt, þykk, gul- eða brúngræn. Ætíð með æxliknappa, gróhirzlur fáséðar.

5-15 cm á hæð. Vex í gjótum, urðum og klettaskorum. Algengur um land allt nema í Mh.

Eldri nöfn á skollafingri eru vargslappi, tröllafótur, hrossajafni og villiviðargras. Nöfnin paufafingur og skufsafingur eru nýnefni. – Annars staðar á Norðurlöndum var sterkt seyði af plöntunni notað til þess að eyða lúsum, valda fósturláti, örva hægðir og drepa innyflaorma.

Enska: Fir (Northern, Mountain) Clubmoss
Danska: Otteradet Ulvefod
Sænska: Lopplummer
Norska: Lusegras Finnska: Ketunlieko
Þýzka: Tannen-Bärlapp
Franska: Lycopode Sélagine, Huperzie sélagine

Lyngjafnar – Lycopodium L.

Gr. lykos, úlfur; podos, fótur. Fjölærar, sígrænar þófaplöntur. Aðalstöngull jarðlægur og trénaður með gisstæðum blöðum, en upp af honum vaxa sívalar greinar með þéttstæð blöð. Rúmlega 50 tegundir teljast til ættkvíslarinnar; aðeins tvær vaxa hér.

Lykill að tegundum:

1. Ein legglaus gróhirzla á uppréttri grein; blöð ekki með hárodd (eða mjög lítinn) .. lyngjafni (L. annotinum)
1. 1-4 leggjaðar gróhirzlur; blöð með 1,5-4 mm langan, hvítan hárodd …. burstajafni (L. clavatum)

LyngjafniLycopodium annotinum L.

Á aðalstöngli, sem getur verið á annan metra á lengd, eru blöð gisstæð, lítið eitt hliðundin en í röðum. Á uppréttum, oftast ógreindum greinum, 4-20 cm á hæð, eru blöð þéttstæð, alhliða. Blöð útstæð eða aðlæg, strik- eða lensulaga, 3-10 mm á lengd, græn til brúngræn, ydd. Þroskuð blöð enda í stífum oddi, en ung blöð í skammæjum hároddi; blöð lítið eitt tennt eða heilrend. Gróbæru blöðin mynda toppstætt, legglaust ax á greinum frá fyrra ári, mjórri en aðrar greinar, 0,4-4 cm á lengd. Gróblöð eru 2-3,5 mm á lengd, kringlótt eða hjartalaga, stuttydd og með hárodd.

Tegundinni er á stundum skipt í tvær undirtegundir samkvæmt eftirfarandi lykli:

1. Aðalstöngull vex á jarðvegi; breidd greina 10-16 mm. Blöð útstæð eða aftursveigð, tennt …………………….. ssp. annotinum
1. Aðalstöngull vex niðri í feyrulagi; breidd greina 4-10 mm. Blöð aðlæg eða lítið eitt útstæð, heilrend ……… ssp. alpestre

Síðar nefnda undirtegundin, ssp. alpestre (Hartm.) Á. Löve et D. Löve, er mun algengari en hin.

4-20 cm á hæð. Vex innan um lyng og kjarr. Er víða á SV, V, NV, N og A.

Seyði af jöfnum þótti gott við sárum verkjum, uppþembingi, blóðsótt og niðurgangi. Þeir voru og notaðir til þess að lita með og fékkst af þeim gulur litur, einkum ef birkilauf eða lyng var haft með (sjá litunarjafni).

Enska: Stiff Clubmoss, Bristly club-moss, Interrupted Clubmoss
Danska: Islandsk-Ulvefod
Sænska: Revlummer
Norska: Stri kråkefot
Finnska: Riidenlieko
Þýzka: Wald-Bärlapp, Sprossender Bärlapp
Franska: Lycopode interrompu, Lycopode à rameaux annuels, Lycopode à feuilles de genévrier

 

BurstajafniLycopodium clavatum L.

Jarðlægur stöngull með margar uppsveigðar greinar, ýmist ógreindar eða mislangar smágreinar. Striklaga blöð annaðhvort útstæð eða aðlæg, þó einhliða uppsveigð á aðalstöngli, 2,5-5 mm á lengd, græn eða gulgræn, dregin fram í 1,5-4 mm langa, bugðótta hárburst, sem oft fellur af gömlum blöðum; blöð heilrend eða lítið eitt tennt. Gróblöð í axlíkri skipan, oftast 2 saman (geta verið fleiri) á mjóum hreistruðum legg. Gróbæru blöðin um 2,5 mm á lengd, með hárburst, fíntennt.

5-15 cm á hæð. Mjög sjaldgæfur. Fundinn á einum stað í Breiðdal, A. Friðlýstur.

Þar sem burstajafni er mjög sjaldgæfur, hefur hann aldrei verið nýttur hér á landi. Ekki er þó loku fyrir það skotið, að útbreiðsla nú sé leifar af mun víðáttumeiri dreifingu áður fyrri. Gróduft jafna var mikið notað fyrrum. Lyfjatöflur voru húðaðar með því, svo að þær klesstust ekki saman. Sé duftinu kastað á eld myndast leifturljós. Það var því notað í flugelda og til þess að mynda eldglæringar á leiksviði. Þá framkallar það fingraför og reynt hefur verið að nota það sem eldsneyti.

Enska: Running Clubmoss, Stag’s-horn club-moss, Common Clubmoss, Elk-moss, (Running) Ground-pine
Danska: Alm.-Ulvefod
Sænska: Mattlummer
Norska: Mjuk kråkefot
Finnska: Katinlieko
Þýzka: Keulen-Bärlapp, Kolben-Bärlapp
Franska: Lycopode en massue

 

Jafnar – Diphasiastrum Holub

Óekta Diphasium [ættkvísl], -astrum, ófullkomin eftirmynd. Fremur lítil ættkvísl með um 16 tegundir (1 hér). Margir grasafræðingar telja þó þessar tegundir til Lycopodium. Jarðlægir, skriðulir stönglar með uppréttar greinar, sem eru nokkuð flatar. Þófaplöntur. Blöð í fjórum röðum; hliðarblöð eru breiðari en fram- og afturblöð.

LitunarjafniDiphasiastrum alpinum (L.) Holub

Aðalstöngull er langur (75-80 cm), jarðlægur og með þétta, upprétta, marggreinda, 5-15 cm langa greinaskúfa. Blöð eru dökkgræn og bládöggvuð, lítil (2-4 mm) og heilrend. Þau standa þétt í fjórum röðum á flötum greinum; á stöngi eru blöð gisstæð. Gróblöð eru langydd í axlíkri skipan á endum greina, en plantan er sjaldan gróbær.

5-15 cm á hæð. Vex innan um lyng og hrís á snjóþungum stöðum. Algengur eða allvíða, nema á A og SA; þar er hann sjaldgæfur.

Var fyrrum notaður til litunar, aðallega með öðrum litagjöfum. Hefur að öðru leyti líka verkun og lyngjafni. Þó nokkur örnefni eru kennd til jafna (Jafnafell, Jafnadalur, Jafnaskarð). Ekki er ósennilegt, að þau séu til komin vegna þess, að menn hafi sótt þangað litunarjafna. Athygli vekur, hve þessi örnefni falla saman við skráða útbreiðslu hans. Í Landnámu segir, að Svarfdæla saga hafi gerzt af því, að Klaufi Hafþórsson hjó jafnabelg, sem bræður tveir sóttu í land hans.

Enska: Alpine Clubmoss
Danska: Bjerg-Ulvefod
Sænska: Fjällummer
Norska: Lusegras
Finnska: Tunturilieko
Þýzka: Alpen-Bärlapp
Franska: Lycopode des Alpes, Lycopode alpin

 

Heimildir og ítarefni:

Ingibjörg Sigurðardóttir: Áhrif lýkópódíum alkalóíða úr lyngjafna og skollafingri á angafrumur in vitro (http://hdl.handle.net/1946/4030)
Eyþór Einarsson 1968. Burstajafninn í Breiðdal. Náttúrufræðingurinn 36: 183–195.

Leitarorð:

24 Responses to “Jafnaætt – Lycopodiaceae”
  1. I have not checked in here for a while since I thought it was getting boring, but the last few posts are good quality so I guess I’ll add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

  2. Absolutely pent subject matter, appreciate it for information .

  3. Eurogirlstalicy says:

    escort model

  4. I as well as my buddies came going through the good techniques found on your web blog while before long got an awful suspicion I had not thanked the web blog owner for those secrets. All the boys became consequently very interested to learn them and have now very much been making the most of them. I appreciate you for genuinely considerably accommodating and then for making a decision on this sort of exceptional subjects most people are really desperate to learn about. Our honest apologies for not expressing appreciation to earlier.

  5. Yay google is my king helped me to find this great site! .

  6. I like this website because so much useful material on here : D.

  7. I have not checked in here for some time since I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I will add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

  8. Merely wanna remark that you have a very nice website , I enjoy the design and style it actually stands out.

  9. Very interesting details you have remarked, regards for posting.

  10. Rattling fantastic visual appeal on this website , I’d rate it 10 10.

  11. Rattling instructive and wonderful complex body part of written content, now that’s user friendly (:.

  12. Merely wanna input on few general things, The website pattern is perfect, the subject matter is very superb. “To establish oneself in the world, one has to do all one can to appear established.” by Francois de La Rochefoucauld.

  13. As soon as I found this site I went on reddit to share some of the love with them.

  14. Very nice pattern and great content, absolutely nothing else we need : D.

  15. I’ve read some good stuff here. Definitely worth bookmarking for revisiting. I surprise how much effort you put to make such a excellent informative website.

  16. Just what I was searching for, thanks for putting up.

  17. Europa-Road says:

    Great info and right to the point. I don’t know if this is in fact the best place to ask but do you folks have any thoughts on where to get some professional writers? Thanks in advance 🙂

  18. Just what I was looking for, appreciate it for posting.

  19. I like this site very much, Its a rattling nice place to read and obtain information. “Words are like leaves and where they most abound, Much fruit of sense beneath is rarely found.” by Alexander Pope.

  20. My wife and i have been now contented when John managed to round up his studies through the ideas he discovered from your very own web page. It’s not at all simplistic to just happen to be making a gift of information and facts which usually the others may have been trying to sell. Therefore we grasp we have the website owner to appreciate for this. These explanations you have made, the simple web site navigation, the friendships you will help engender – it’s got mostly fantastic, and it’s really aiding our son in addition to us know that the subject matter is fun, and that’s quite essential. Thanks for all!

  21. I cling on to listening to the news bulletin speak about receiving free online grant applications so I have been looking around for the most excellent site to get one. Could you tell me please, where could i find some?

  22. Hi my loved one! I wish to say that this article is amazing, nice written and come with approximately all important infos. I?¦d like to peer more posts like this .

  23. Normally I don’t learn post on blogs, however I would like to say that this write-up very pressured me to check out and do so! Your writing taste has been surprised me. Thank you, very nice article.

  24. Excellent site. Lots of helpful info here. I am sending it to some friends ans additionally sharing in delicious. And obviously, thanks on your sweat!

Leave a Reply