Blöðrujurtarætt ─ Lentibulariaceae

Skrifað um October 1, 2012 · in Flóra · 132 Comments

 

Veiðiblöðrur eru einkenni margra tegunda innan ættarinnar. Ljósm. ÁHB.

Veiðiblöðrur eru einkenni margra tegunda innan ættarinnar. Ljósm. ÁHB.

Til blöðrujurtarættar teljast fimm ættkvíslir: Pinguicula, (lyfjagrös) Utricularia (blöðrujurtir), Genlisea, Isoloba og Vesiculina. Hinar þrjár síðast töldu eru framandi og koma ekki frekar við sögu.
Plöntur ættarinnar eru votlendis- eða vatnajurtir; fáeinar eru ásætur. Stönglar eru uppréttir, jarðlægir eða á floti. Sumar tegundir eru rótlausar. Blöð eru einföld, stakstæð eða í stofnhvirfingu, eða margskipt með þráðfína flipa. Á efra borði eru kirtilhár, sem seyta slímefnum og enzýmum, sem brjóta niður prótín. Hjá nokkrum ættkvíslum eru smáar veiðiblöðrur. Plönturnar oft nefndar kjötætur, því að lítil dýr leysast upp í vökva, sem þær gefa frá sér, og næringarefnin seytla inn í plönturnar. Blóm eru einstæð eða í fáblóma klösum eða sjaldnar öxum, tvíkynja, undirsætin og óregluleg; bikar samblaða, tví- eða fimm-skiptur. Varakróna fimm-skipt, gul, hvít eða fjólublá með spora. Fræflar 2, fræva ein með einrýmt eggleg og laus-miðstætt eggsæti með marga frævísa. Aldin er hýði (mjög sjaldan hneta).

Nafn ættarinnar, Lentibulariaceae, er dregið af gömlu ættkvíslarnafni, Lentibularia, sem er sennilega komið af lenticula, linsulaga, og vísar til lögunar á veiðiblöðrunum. Það er þó óskýrt, hvernig c hefur breytzt í b.

Lykill að ættkvíslum
1 Votlendistegund, með rót og heil, ljósgulgræn, slímug blöð í stofnhvirfingu. Fjólublátt, toppstætt blóm ………………………………………………… lyfjagrös (Pinguicula)
1 Rótlaus vatnaplanta, marar í kafi; með margskipt blöð; með smáar veiðiblöðrur og þráðfína flipa. Gisstæð, gul og lítil blóm í klasa (blómgast sjaldan) ……… blöðrujurtir (Utricularia)

 

Lyfjagrös ─ Pinguicula L.

Til ættkvíslarinnar teljast um 50 tegundir í öllum heimsálfum nema Ástralíu. Þetta eru fjölærar jurtir, þó að sumar tegundir hegði sér líkt og einæringar. Margar fjölga sér kynlaust með æxlilaukum eða blöðóttum brumknöppum, sem skjóta rótum. Blöð flestra tegunda breiðast út fast við jörð; oft eru þau af tveimur gerðum; þau sem myndast síðar eru jafnan stærri og þola betur að lifa í skugga, þar sem þau eru hálf upprétt. Blöðin eru sérhæfð til að fanga skordýr og önnur smádýr. Á efra borði blaða eru tvenns konar kirtlar, annar á háum stilk en hinn stilklaus.

Slímkirtillinn minnir á hattsvegg. Ljósm. ÁHB

Slímkirtillinn minnir á hattsvepp. Stækkun 400x. Ljósm. ÁHB

Stilkaði kirtillinn lítur út eins og hattsveppur og gefur frá sér slím sem festir dýrin við blöðin. Blöðin fá á sig fitugljáa vegna slímsins og er ættkvíslarheitið af því dregið; á latínu merkir pinguis, feitur. Stilklausi kirtillinn seytir á hinn bóginn frá sér enzýmum, sem brjóta niður meðal annars prótín og sykrur.
Tveggja tegunda hefur verið getið frá Íslandi, en fundur annarrar hefur ekki verið staðfestur (sjá síðar).

Lykill að tegundum
1 Blóm fjólublá til blá (sjaldan hvít). Sporinn beinn, 3-7 mm á lengd, allaga. Blómleggur þéttsettur kirtilhárum ……………………………………. lyfjagras (P. vulgaris)
1 Blóm hvít. Sporinn víður, 2-3 mm á lengd, keilulaga. Blómleggur hárlaus eða með kirtilhár á strjálingi …………………………………………………… fjallalyfjagras (P. alpina)

LyfjagrasPinguicula vulgaris L

Lyfjagras. Ljósm. ÁHB

Lyfjagras. Ljósm. ÁHB

Fjölær votlendisplanta. Blöð (4-7) í stofnhvirfingu, egglaga til aflöng, um 2,5-5,0 cm á lengd og 1,0-2,0 cm á breidd; gefa frá sér slím, með upporpnar raðir, heilrend og gulgræn. Efra borð blaða er þakið smáum kirtlum, sem gefa frá sér seigt og trefjakennt slím við snertingu. Þegar smádýr festast í því seyta aðrir, stilklausir kirtlar, meltienzými, sem vinnur á dýrunum. Á margan hátt er hér um sams konar meltingu að ræða og á sér stað í maga kjötætna. Festist dýrið nærri jaðri blaðsins, rúllast það upp og dýrið færist nær miðju, þar sem styrkur enzýmsins er mestur. Við meltinguna losnar aðallega nitur (köfnunarefni), sem gerir plöntunni kleift að vaxa í nitursnauðum jarðvegi.

Þverskurðarmynd af blaði lyfjagrass. A sýnir stilkaðan slímkirtil; B sýnir stilklausan meltingarkirtil. Teikn. ÁHB

Þverskurðarmynd af blaði lyfjagrass. A sýnir stilkaðan slímkirtil; B sýnir stilklausan meltingarkirtil. Teikn. ÁHB

Blaðlausir, kirtilhærðir blómleggir vaxa upp úr stofnhvirfingunni, oftast einn (sjaldan tveir) frá hverri blaðöxl, 6-17 cm á hæð; lengjast eftir því sem líður á fræþroska.
Blóm endastætt, 1-1,5 cm að þvermáli, blátt til fjólublátt, óreglulegt. Bikar er græn-fjólublár með kirtilhár. Tveir fræflar og ein fræva. Aldinið er egglaga hýði.

Vex í mó- og deiglendi um nær allt land. Blómgast í júní. 6-15 cm á hæð.

Mörgum afbrigðum og tilbrigðum hefur verið lýst og jafnvel gerð að sérstökum tegundum. Eintök með hvítt blóm hafa fundizt fáeinum sinnum (forma albida (Behm.) Neumann). Örnólfur Thorlacius fann hvítt lyfjagras í röku túni á Fremstafelli í Kaldakinn niður undir Djúpá um 1945. Þar uxu tvö eintök stutt frá hvoru öðru.

Smyrsl af urtinni er búið til þannig, að 90 g af smásöxuðum blöðum eru soðin í 120 g af ósöltu smjöri og 60 g af tólgi dágóða stund. Hið þunna er síað frá og það sem eftir verður notað við útbrotum, bólgu, sprungum og gömlum sárum í hörundi. Seyði af blöðum var talið gott til þess að hreinsa höfuð og styrkja hársvörð til varnar skalla. Sums staðar var talið bezt að tína blöð á Jónsmessu og af því eru jóns- og jónsmessugras komin. Vegna stöðu blaða hefur plantan líka verið nefnd krossgras og krosslauf.
Nöfnin hleypisgras og kæsisgras minna á, að það var notað til þess að hleypa mjólk til skyrgerðar. Sumir telja, að það séu örverur á blöðunum, sem valda því að mjólkin hleypur.

Enska: Common Butterwort, Steepgrass, Valentine’s Flower, Yorkshire Sanicle
Danska: Almindelig Vibefedt
Sænska: Tätört, hårgula
Norska: Tettegras
Finnska: Siniyökönlehti
Þýzka: Gewöhnliches Fettkraut
Franska: Grassete commune

FjallalyfjagrasPinguicula alpina L
Plantan er mjög lík undanfarandi tegund. Þetta er lágvaxin urt með blöð niður við jörð (stofnhvirfing). Blöðin eru um 2 cm á lengd, brúngræn og með upporpnar blaðrendur. Efra borð er þakið kirtilfrumum og festast smádýr auðveldlega í slími, sem kirtlarnir gefa frá sér. Blómleggir eru að mestu hárlausir eða með fá og strjál kirtilhár. Krónan er hvít, neðri vör með gula bletti; spori stuttur (2-3 mm á lengd), gulur, beygður og snubbóttur.

Allt er óvíst um þessa tegund. Engin eintök eru til í söfnum; hún er nefnd í tveimur gömlum plöntulistum, hjá Mohr (1786) og Baring-Gould (1863). Áskell Löve (1945) getur þess, að hann hafi séð hana nefnda hjá Steini Emilssyni frá Sjónfríð eða Glámu.

Enska: Alpine Butterwort
Danska: Alpe-Vibefedt
Sænska: Fjälltätört
Norska: Fjelltettegras
Finnska: Valkoyökönlehti
Þýzka: Alpen-Fettkraut
Franska: Grassette des Alpes

Blöðrujurtir ─ Utricularia L.

Ættkvíslarnafnið Utricularia er dregið af latenska orðinu utriculus, sem merkir lítill sekkur eða leðurskjóða. Nafnið er komið af því, að tegundir ættkvíslarinnar hafa blöðrur, sem fanga frumdýr eða lítil vefdýr. Ríflega 200 tegundir teljast til kvíslarinnar og vaxa þær um allan heim nema á Suðurskautslandinu. Fjölskrúðugastar eru þær í Suður-Ameríku.
Um 20% tegundanna lifa í ferskum vötnum en 80% í votlendi. Plönturnar heyra til þeirra fáu vefplantna, sem eru án rótar. Öll er plantan mjög fíngreinótt og blöð gisstæð; yfirborð hennar er því mjög stórt, sem kemur sér vel, þar sem hún tekur öll efni hún þarf í gegnum yfirborðið.

Blörujurtir eru allar mjög fíngreinóttar. Ljósm. ÁHB

Blöðrujurtir eru allar mjög fíngreinóttar. Ljósm. ÁHB

Blöðrurnar eru mjög misstórar, frá 0,2 mm til 1,2 cm og sitja ýmist á blaðflipum eða greinum. Þær eru jafnan hálfmánalaga. Inni í blöðrunum eru kirtilfrumur, sem gefa frá sér niðurbrots-enzým. Op blöðrunnar er lokað og þar inni er undirþrýstingur. Við opið eru fáein, næm hár. Þegar dýr snertir þau, opnast blaðran, og dýrin sogast inn vegna undirþrýstingsins í blöðrunni. Bráðin leysist upp í meltingarvökva og næringarefnin síast inn í plöntuna.
Blóm eru gul á lit, sitja í klasa efst á blaðlausum blómlegg. Fræflar eru tveir og fræva er ein. Aldin er hýði.

Hér á landi vex aðeins ein tegund.

BlöðrujurtUtricularia minor L.
Plantan marar í kafi, oft í miklum flækjum. Stöngull er marggreindur, hárfínn; blöð gisstæð, merggreind með oddmjóa flipa. Veiðiblöðrur á blöðum eða greinum (sjá lýsingu hér að ofan).
Gul blóm á löngum, uppréttum legg, gisstæð. Króna er með stuttan spora. Plantan hefur örsjaldan fundizt í blóma.
Undir haust sekkur plantan til botns. Stönglar, blöðrur og mörg blöð visna en önnur mynda smáa hnykla á stærð við baunir. Þessir hnyklar lifa af veturinn og þola bæði hart frost og þurrk. Undir vor taka þeir að vaxa skjótt og plönturnar fljóta upp.
Lifir í fersku vatni, mógröfum, skurðum, mýrarpollum, vötnum og víðar. Vex á allmörgum stöðum vítt og breytt um land; þó fremur sjaldgæf um norð-austan vert land og á Suðurlandi.

Enska: Lesser Bladderwort
Danska: Liden Blærerod
Sænska: Dvärgbläddra
Norska: Småblærerot
Finnska: Pikkuvesiherne
Þýzka: Kleiner Wasserschlauch
Franska: Petite utriculaire

Þurrkað eintak af blöðrujurt. Ljósm. ÁHB

Þurrkað eintak af blöðrujurt. Ljósm. ÁHB

 

 

 

 

 

 

 

Leitarorð:

132 Responses to “Blöðrujurtarætt ─ Lentibulariaceae”
  1. Fyylqx says:

    provigil 200mg – modafinil generic provigil generic

  2. Dpefon says:

    buy accutane online india – 49 mg accutane accutane prescription cost

  3. Sfrmsd says:

    cvs amoxicillin price – amoxicillin price amoxicilin brand name

  4. Btfjyu says:

    cheap vardenafil – vardenafil coupon generic vardenafil canada

  5. Jsdotp says:

    ivermectin generic cream – ivermectin lotion 0.5 how much is ivermectin

  6. Bbwidh says:

    tadalafil lowest price – cialis men compare cialis prices uk

  7. Hiixxn says:

    ivermectin 12 mg – ivermectin 0.08% stromectol 6 mg dosage

  8. Imtwua says:

    lyrica 50 mg cost – lyrica generic price cvs pharmacy online

  9. Lfssie says:

    cialis from canada online pharmacy – tadalafil pills buy online price of tadalafil 5 mg

  10. Gwfxoc says:

    ivermectin cost australia – stromectol pharmacy ivermectin 0.5%

  11. Idcsdb says:

    cortisol prednisone – how to purchase prednisone online where can i buy prednisone online

  12. Vuhipq says:

    modafinil interactions – provigil for sale modafinil 100 mg

  13. Tohaxm says:

    price of zithromax – zithromax order online uk order zithromax 500mg

  14. Michaeljoymn says:

    cialis black [url=https://cialis742.us]cialis 20mg price[/url] cialis cost cvs
    canadian tadalafil online cheapest cialis review tadalafil tablets sale

  15. CyrilTak says:

    cefdinir dosing kids [url=https://cefdinir22.us]omnicef dosing pediatric[/url] medication cefdinir 300mg cap
    cefdinir dosing adult omnicef pregnancy omnicef gram negative coverage

  16. Xixjdi says:

    buy tadalafil 20mg – cialis no rx brand cialis price

  17. Anthonyscash says:

    cialis from canada [url=https://cialis29.us]best buy cialis[/url] tadalafil sublingual
    what is cialis cialis pharmacy uk buy tadalafil

  18. Wallacelendy says:

    cialis sales [url=https://cialis32.us]cialis india pharmacy[/url] cialis generic tadalafil
    cialis from mexico walgreens cialis prices cialis expensive

  19. Wuvall says:

    ivermectin canada – ivermectin oral cost of ivermectin cream

  20. Timothyslorm says:

    cialis price europe [url=https://cialis25.us]cialis price australia[/url] liquid cialis review
    cialis 20mg price walmart generic cialis from canada cialis ebay

  21. Dwictg says:

    casino online games for real money – playcasigam.com online casino slots no download

  22. ErnestoNof says:

    best viagra [url=https://viagra742.us]sildenafil tablets 120mg[/url] cheapest sildenafil tablets
    viagra discount card viagra generics 200 mg viagra

  23. Cjstwv says:

    ed pills that work – what causes ed new treatments for ed

  24. RaymondCom says:

    levitra 40 mg generic [url=https://levitra734.us]generic levitra vardenafil[/url] levitra directions
    levitra 20mg tablets price vardenafil hydrochloride levitra testimonials

  25. Ijtkcv says:

    prednisone 20mg tablets where to buy – cost of prednisone 40 mg prednisone brand name cost

  26. Erichric says:

    maximum meloxicam daily dosage [url=https://meloxicam20.us]taking mobic and advil[/url] meloxicam doses max dose
    meloxicam 100mg mobic generic meloxicam and kidney damage

  27. Jstgpn says:

    viagra tablet 25 mg price in india – buy generic viagra online no prescription viagra australia over the counter

  28. GeraldSom says:

    flagyl iv bag [url=https://metronidazole21.us]metronidazole fish antibiotics[/url] blastocystis flagyl
    metronidazole gel dose metronidazole cream sig flagyl iv dosing

  29. Stefanref says:

    domperidone 10mg picture [url=https://motilium33.us]motilium dosage syrup[/url] domperidone for breastfeeding
    domperidone medication 10mg domperidone medication usa domperidone 1mg

  30. Augjlt says:

    cialis com – Cialis online store buy generic cialis canada

  31. Rpeirl says:

    buy stromectol 2mg – ivermectin tablet price ivermectin online

  32. ShysWalk says:

    how long does lisinopril cough last lisinopril hctz 20 12.5mg

  33. Fsobjc says:

    dr phil ed pills – new ed treatments non prescription ed pills

  34. Avdbfraks says:

    amlodipine benazepril 10 40mg amlodipine 10 mg tablet

  35. MichaelSkili says:

    tadalafil 10mg price [url=https://cialis740.us]generic tadalafil australia[/url] cvs cialis
    tadalafil 10mg generic what cialis does tadalafil online

  36. Vfsfwoxia says:

    zoloft side effects children when to take zoloft

  37. Uqthqn says:

    ventolin pills – buy ventolin online ventolin 100 mcg

  38. DvvShofs says:

    seroquel high feeling ic quetiapine

  39. JoshuaMycle says:

    non prescription viagra [url=https://viagra740.us]cheap indian viagra[/url] sildenafil 25 mg
    viagra 100 women viagra is viagra safe

  40. Ltroes says:

    neurontin 100 mg capsule – levothyroxine 01 brand name synthroid cheap

  41. Aqlojh says:

    viagra generic canada discount – sildenafil-citrate

  42. Venta De Cialis Barcelona

  43. Sgafcy says:

    generic vardenafil cost – buy vardenafil 10 mg vardenafil online no prescription

  44. Xmzivr says:

    ivermectin iv – stromectol tablets stromectol 12mg online

  45. Rmuexr says:

    prednisone over the counter – prednisone for sale without prescription purchase prednisone no prescription

  46. Mvnjqr says:

    amoxicillin for sale uk – can you buy amoxicillin over the counter buy amoxicilin online

  47. effenny says:

    http://buystromectolon.com/ – best place to buy stromectol

  48. Nrlgpo says:

    medrol cream – prescription drug lyrica lyrica 150 mg price

  49. expacuava says:

    http://buypropeciaon.com/ – does propecia really work

  50. Fpsoge says:

    online essay writing – buy term papers help writing a paper

  51. expacuava says:

    http://buypropeciaon.com/ – finasteride hairline

  52. furosemide 12.5 mg walmart furosemide 80 mg tablets IteLi Tenny

  53. Jkpakb says:

    cost generic cialis – Discount cialis no rx cialis daily medication

  54. effenny says:

    http://buystromectolon.com/ – stromectol amazon

  55. furosemide price walmart lasix over the counter cvs IteLi Tenny

  56. emurmouri says:

    http://buytadalafshop.com/ – cialis super active

  57. Icuxac says:

    prednisone 2.5 tablet – 5 prednisone in mexico prednisone 4

  58. Fiaxqc says:

    furosemide 40 mg prices – furosemide 10 mg tablet buy furosemide online usa

  59. Twenly says:

    united healthcare application stromectol ivermectin 12 mg tablets for sale ivermectin human dosage stromectol online canada

  60. Abnobe says:

    Blo?rujurtar?tt – Lentibulariaceae ivermectin tablets amazon can you buy tablets for worms in humans ivermectin pills amazon stromectol uk

  61. mokdiedo says:

    Blo?rujurtar?tt – Lentibulariaceae side effects for zithromax z pak azithromycin over counter substitute azitromicina buy flagyl

  62. Tmnixi says:

    ventolin for sale – topventoli buy ventolin inhaler

  63. Discount Free Shipping Progesterone Pills Quick Shipping Pharmacy

  64. Zithromax says:

    Side Effects Of Amoxicillin In Children

  65. Wtprtc says:

    cytotec pills for abortion – how to purchase cytotec online cost of cytotec tablet in india

  66. priligy otc says:

    Best Places To Buy Generic Viagra 332

  67. Siuomd says:

    online doxycycline – buy doxycycline over the counter uk prednisolone best price

  68. Zithromax says:

    Cialis Definition

  69. flourn says:

    stromectol ivermectin 3 mg tab

  70. Mczuuc says:

    ivermectin for humans – ivermectin 12mg online buy ivermectin online

  71. Dxdczf says:

    purchase ivermectin – stromectol pills canada ivermectin 3mg dose

  72. Uniodedob says:

    https://buyzithromaxinf.com/ – zithromax for sinus infection

  73. Tqnzex says:

    sildenafil price – sildenafil discount buy sildenafil online cheap

  74. Wishene says:

    http://buylasixshop.com/ – lasix to bumex

  75. Fwbacp says:

    tadalafil generic name – tadalafills buy tadalafil generic online

Leave a Reply