Sláttuvísur – kveðnar vor og sumar 1939

Skrifað um October 5, 2013 · in Almennt · 66 Comments

Inngangur

Mig minnir, það hafi verið vorið 1978, sem eg var aðstoðarmaður Egils Jónassonar Stardals við grenjavinnslu í Kjalarneshreppi. Á löngum vornóttum var um ýmislegt rætt á meðan beðið var eftir, að dýrin skiluðu sér heim í grenið. Meðal annars rifjuðum við upp svo nefndar Sláttuvísur, sem eg kunni aðeins hrafl í. Þá kom í ljós, að Egill kunni þær allar og sögurnar á bak við hverja vísu. Eg sagði við Egil, að þetta þyrfti eg að fá skrifað. „Ef þú .getur ekki lært þær, hefur þú ekkert með þær að. gera,“ svaraði Egill eins og hans var von og vísa.
Leið svo langur tími, en um haust árið 2000 bárust þessar vísur aftur í tal. Þá sagði eg við Egil, að nú ætlaði eg að skrifa þetta upp eftir honum. Þá þótti honum það afbragðsráð, því að hann nennti ekki að slá þetta inn sjálfur á veikburða tölvu sína. Sátum við síðan saman nokkur kvöld og færðum þetta í letur.
Egill hafði í huga að fá vísurnar birtar einhvers staðar en af því varð aldrei. Nú tek eg mér það bessaleyfi að birta þær hér.

Ágúst H. Bjarnason

Sláttuvísur – Egill Jónasson Stardal tók saman

Flestir, sem muna vorið og sumarið, telja að það hafi, a.m.k. sunnanlands, verið hið hlýjasta og veðursælasta á 20. öldinni. Einn þáttur hins milda vors var með þeim hætti, að Ólafi Bjarnasyni bónda í Brautarholti og hreppstjóra í hreppi þeim, sem þá hét ennþá Kjalarneshreppur (en er nú hluti af Reykjavík eftir að þessi hreppur varð í „heildsölu“ sveitarlimur á framfærslu Reykjavíkurborgar eftir margra ára óstjórn eins og það var þá kallað á bæinn”), varð gengið í maílok út á tún sitt og fann þar snemmsprottinn blett, sem hann ákvað að slá. Hann gerði sér næsta dag ferð til Reykjavíkur og upp á ritstjórn Mbl. og inntur frétta, gat hann sagt, að slík væri árgæskan, að nú væri sláttur hafinn í Brautarholti, mánuði fyrr en vant var og á undan öllum bújörðum landsins. Þetta þóttu hin mestu tíðindi.

Þessa dagana var hreppsnefndarfundur í Mosfellssveit og ræddu menn eðlilega um hið snemmsprottna tún Brautarholtsbóndans og Morgunblaðsfréttina. Nágrannakrytur og smá illkvitni eru sjaldan langt undan í íslenskum sveitum og töldu menn, að Ólafur hefði ekki dregið úr hömlu að státa af sprettu Brautarholtstúns. Það var líka á orði, að Ólafur væri eins og nafni hans, Ólafur pái forðum, virðingargjarn og héldi sér fram til metorða meðal bænda þar um sveit. Varð þetta meðal annars til þess, að vinur hans og sveitungi, Kolbeinn skáld í Kollafirði, samdi í hálfkæringi dulbúna skopsögu um Loft á Vindheimum, hreppstjóra, sem vildi láta kjósa sig í allar virðingarstöður, sem hreppsbúar kusu menn til (þó ekki til hundahreinsunarmanns).

Bjarni Ásgeirsson, bóndi og alþingismaður á Syðri-Reykjum í Mosfellssveit, var í hreppsnefnd sveitarinnar og lét þar oft fjúka í kviðlingum enda hagorður með ágætum. Á fundinum kvað hann þessa vísu:

 

Brautarholtstúnið grænkar og grær,
grösin þar falla á svig.
Ólafur slær og Ólafur slær
Ólafur slær um sig.

 

Þessi góðláta skopvísa flaug auðvitað á vængjum vindanna um allt hérað og hentu menn gaman að, ekki síst fyrir það, að í snoturleik sínum fólst í henni broddur. Heimskreppunni, sem hafði vegna verðfalls landbúnaðarafurða leikið íslenska bændur grátt, var enn ekki lokið. Til þess að koma bændum til bjargar hafði landsstjórn Framsóknar og Krata komið á fót svokölluðum Kreppulánasjóði til styrktar bágstöddum bændum. Það lá einhvern veginn í loftinu, að ekki myndi verða hart gengið að þeim bændum, er þar skulduðu, enda varð sú raunin, að lánin voru að mestu afskrifuð. Bændur voru misdjarfir að slá lán og margir hinna gætnari forðuðust að mestu þessar lántökur en gátu ef til vill nagað sig í handarbökin, er þeir sáu hve vel hinir skuldsettu sluppu. Gáfu þeir hinum djarftækari lántakendum nafnið kreppukóngar eða verri ónefni, enda enn sá mórall meðal Íslendinga, að það væri ekki meðalskömm að greiða ekki skuldir sínar, og gjaldþrot var smánarblettur, sem loddi við menn ævilangt, enda höfðu lengi verið í gildi lög, sem sviptu menn mannréttindum, ef þeir þurftu að þiggja af sveit.

Í ljósi þessara kreppumála þarf að skoða sumar af þessum sláttuvísum vilji menn nema tón þeirra rétt. Ólafur hafði verið fengsæll á kreppulán en á þeim vettvangi bjó bóndinn á Syðri-Reykjum kannski í glerhúsi sjálfur og lá vel við höggi. En Ólafi var ekki slyngt um ljóðagerð og gat lítt af sér borið spjótalögin á þeim vettvangi. Kjalarneshreppur gat samt í þann tíð státað af hagorðum mönnum sem komu til liðveislu hjálparvana hreppstjóra sínum, hentu spjót fimlega á lofti og sendu aftur til árásarmannanna. Kolbeinn Högnason, skáld í Kollafirði, neytti nú íþróttar sinnar til liðs sveitunga sínum og kvað:

Ólafi má það ekki lá,
aðra eg sá og þekki.
Þeir eru’ að slá og þeir eru’ að slá,
þótt þeir slái ekki.

Þessu næst flaug um sveitina biturt skeyti norður yfir Leirvogsá. Kunnugir vissu að Magnús Sveinsson, bóndi í Leirvogstungu, var ljóðaunnandi, hagmæltur vel og gat verið níðskár. Hann hvorki játaði né þrætti fyrir faðerni þessa króga, sem honum var kenndur, og kunnugir þóttust þekkja svipmótið:

Ólafi háir hefðarþrá
sem hann í bláinn setur.
Litlu stráin leggst því á
svo lýðurinn sjá’ ann betur.

Hjálmar Þorsteinsson, bóndi og skáld á Hofi á Kjalarnesi, virðist hafa lítt efast um höfundinn og sendi því Magnúsi þessa kveðju guðs og sína:

Allvel beit og Ólafsreit
yfir leit eg sleginn.
Málinu sleit sem margur veit
er Magnús skeit í teiginn.

Hvort eftirfarandi hnúta, sem var launsend, er svar frá Magnúsi, er nú ekki vitað. En vitað var, að Hjálmar var ölkær.

Býr við kvígur bóndi snar,
býr og lýgur hér og þar.
Flösku sýgur sífellt stút
sínu mígur kaupi út.

Kolbeinn í Kollafirði var vart einhamur í þessari orrahríð en vó til beggja handa til varnar Ólafi sveitunga sínum:

Fleirum háir hefðarþrá,
heimska’ í bláinn rekur þá.
Þeir eru smáir, það má sjá,
þótt þeir slái lengri strá.

Nú kom nafnlaust skeyti sem sumir töldu, að Lárus Halldórsson, skólastjóri á Brúarlandi, hefði sent. Síðar voru raktar líkur til þess að Jósep Húnfjörð hefði þetta kveðið:

Þegar örbirgð hæla hjó
að hækka þurfti gengið,
kænn til ráða Kolbeinn sló
kreppulánaengið.

En Kolbeinn lét hvorki ímyndaðan né raunverulegan andstæðing eiga hjá sér og sendi nú Lárusi, sem allir vissu að var yst til vinstri í stjórnmálum, þetta svar:

Ill var raun að engi því,
annan kaustu veginn.
Rauðsmáranum öslar í
allan Héðinsteiginn.

Hér er sveigt að því, að Lárus mun hafa tekið eindregna afstöðu með róttækum sósíalistum og Héðni Valdimarssyni, sem stofnuðu Sameingarflokk alþýðu og klufu Alþýðuflokkinn 1938. En hér galt saklaus fyrir sekan. Lárus hafði engan þátt tekið í þessum sláttuvísnalaunvígum og lýsti sakleysi sínu á snjallan hátt:

Verður þrátt í vísnarann
vandhitt áttarslóðin.
Engan þátt eg óf né spann
inn í sláttarljóðin.

Síðar var reyndar álitið að vísa sú, sem Lárusi var eignuð væri eftir mann, sem nýlega hafði gengið í fjórða sinn í hjónaband og honum sendi Kolbeinn þessa kveðju:

Borið var að berserkinn
brysti karlmennskuna,
er fór hann að slá í fyrsta sinn
fjórðu dagsláttuna.

Og enn kvað Kolbeinn, er blöð birtu yfirlýsingu frá tveimur nafnkenndum mönnum, að þeir hefðu ekki kveðið neitt af þessum vísum:

Vart hefur slegið vel það lið,
vont mun heyið reynast,
er kemur sér ei að kannast við
krabbaðan teiginn seinast.

Nú flaug sú saga víða, að Kolbeinn væri í raun höfundur allra þessara vísna nema þeirrar fyrstu sem Bjarni hafði kveðið í áheyrn hreppsnefndar Mosfellssveitar. Af tilefni þessa þvættings, að Kolbeinn hefði verið að kveðast á við sjálfan sig, orti hann:

Stóð eg sláttaryrkju í,
ei varð mikil raunin.
Enda líka eftir því
urðu sláttulaunin.

Enn flaug fast skot yfir Leirvogsá og veit enginn hvaðan kom:

Af Ólafs gróðri öfund heit
óx um kaldan vetur.
Bjarni meig en Magnús skeit,
svo mætti spretta betur.

Eftirfarandi hnúta gæti verið svar en um hana gildir einnig að enginn veit, hver kastaði:

Illan fnyk af Ólafs drit
ofan leggur veginn.
Kreppulána- keytu’ og skít
karlinn bar á teiginn.

Þegar leið á sumarið góða höfðu blöð landsins fengið veður af þessum kveðskap og birtu sumar af vísunum, sem urðu strax landskunnar og tilefni þeirra ekki síður. Blönduðu þá hagyrðingar víða að sér í leikinn. Sigurður Baldursson orti þessar vísur og komst þá í höggorustu við Kolbein:

Þrátt í flýti þurfti’ að slá
þykir ýtum skrýtið.
Ólafur hlýtur aumleg strá,
Ólafur nýtir lítið.

Krónu- gáir kompás á.
Kolbein má því virða.
Karlinn sá í kreppulág
kann að slá og hirða.

Krytinn há um kreppustrá
og kveðast á við grannann.
Þeir eru að slá og þeir eru að slá
Þeir eru að slá hver annan.

Kolbeinn var sem fyrr eigi svara seinn:

Sumir dengja launaljá,
landsjóðsengi’ í múga slá.
Kreppa engin þjáir þá.
Þar er lengi hægt að slá.

Aftur fékk Kolbeinn sendingu frá Sigurði:

Varla þarf að vænta góðs
til viðreisnar hjá slíkum,
þessum krummum kreppusjóðs
sem kroppa’ augu’ úr sínum líkum.

Og ekki stóð á svari Kolbeins:

Fór á gægjum móts við menn,
murkaði hræin sveinninn dýri.
Honum nægir ekki enn
einkaslægja’ í Landsjóðsmýri.

 

Sumir hafa fyrir satt að sr. Sveinn Víkingur hafi slegið botninn í sláttuvísnasyrpuna með þessum vísum:

Ólafur rær og Ólafur hlær,
Ólafur værðar nýtur.
En Kolbeinn slær, já Kolbeinn slær,
Kolbeinn slær og bítur.

Þótt veröld hendist endum á
og öllum lendi saman.
Við skulum slá, við skulum slá,
við skulum slá á gaman.

 

Sennilega hefur Ólaf bónda í Brautarholti lítt rennt grun í, þegar hann gerði ferð sína til Reykjavíkur maímorgun einn 1939 til þess að segja frá sláttubyrjun á búi sínu, að hann væri með því að öðlast einhvers konar sess í ljóðmenntasögu Íslands. Líklegt er að honum hafi þótt nóg um, þá er hagmæltir menn hentu honum á milli sín í landsfleygum kviðlingum, sumum ekki alveg meinlausum og hann sjálfur ófær að bera hönd fyrir höfuð sér. Það sögðu bændur síðar á Kjalarnesi, að eftir þetta hefði hann gætt þess vel að hefja aldrei slátt á undan nágrönnum sínum. Var hann þó ætíð góður bóndi og fylginn sér við heyskap.

Miklu veldur sá, sem upphafinu veldur, og víst mátti hinn skemmtilegi hagyrðingur, Bjarni Ásgeirsson alþingismaður, vera þakklátur fyrir að lifa á 20. öldinni en ekki á þeim tíma, þegar vígsök var að kveða flím um menn; jafnvel sök og útlegð lá við að yrkja hálfa manvísu til konu.

Líklegt má telja að hefði þessi kveðskapur, sem hér er lýst, komið upp á fyrstu öldum Íslandsbyggðar, myndu vopn og vígaferli hafa bundið enda á ljóðagerð sem þessa.

Nú munu allir, sem hér áttu hlut að máli, gengnir til feðra sinna, en líklegt er að ljóðasmámunir þessir, sem þeir hentu á milli sín í græskulítilli gamansemi, hlýsumarið 1939, eigi enn all langa stund eftir að eiga lautarskjól í túniBraga.

 

Að haustnóttum 2000.

 

Ágúst H. Bjarnason skrifaði upp eftir Agli Jónassyni Stardal

 

Leitarorð:

66 Responses to “Sláttuvísur – kveðnar vor og sumar 1939”
  1. Edwardloaph says:

    https://vzyat-credit-online.com/
    Микрокредит срочно онлайн! Без справок и проверок! Зачисление на карту за 5 мин!

  2. KatineKrEn says:

    mr play slots
    [url=”https://2-free-slots.com”]best slot machines to play[/url]
    100% free casino slot games

  3. KatineKrEn says:

    slots of vegas casino
    [url=”https://2-free-slots.com”]princess bride slots[/url]
    video slots casino

  4. ShaynaKrEn says:

    writing paper help
    dissertation help online
    paper help

  5. JoeteKrEn says:

    writing papers
    defending dissertation
    dissertation writing support

  6. JoeteKrEn says:

    acknowledgements dissertation
    help with dissertation writing
    dissertation help services

  7. ChandaKrEn says:

    best dissertation writing service uk
    dissertation proposal methodology example archived
    order a dissertation

  8. AvivaKrEn says:

    dissertation template
    writing a dissertation prospectus
    dissertation writing advice

  9. DortheaKrEn says:

    professional dissertation help
    define dissertation
    help with masters dissertation

  10. VerieeKrEn says:

    phd dissertation peer reviewing help
    acknowledgements dissertation
    books and dissertation about mafa people

  11. GlynnisKrEn says:

    how long is a dissertation paper
    help me
    online edd no dissertation

  12. TandiKrEn says:

    online real casino
    best deposit bonus casino
    free casino money

  13. TandiKrEn says:

    us online casino
    no deposit online casino real money
    best casino welcome bonus

  14. AbagaelKrEn says:

    casino sites
    online casino games real money
    online casino real money

  15. ShaylaKrEn says:

    real money casino online
    sign up bonus no deposit
    best casino welcome bonus

  16. VerenaKrEn says:

    mobile casino real money
    casino usa online
    casinos online real money no deposit

  17. DixieKrEn says:

    online slots real money free bonus
    online casinos no deposit bonus
    casinos online usa

  18. LaureenKrEn says:

    online casinos that pay real money
    free sign up bonus
    casino win real money

  19. FranniKrEn says:

    bingo gamble
    online casino bonuses
    casino bonus online

  20. PearlKrEn says:

    online casinos with no deposit bonus
    best online us casinos
    cherry jackpot casino

  21. BobbieKrEn says:

    best bonus casinos
    best usa casinos
    online slots real money free bonus

  22. LeslieKrEn says:

    biggest online casino bonuses
    free welcome bonus
    top online casino

  23. TrudieKrEn says:

    sign up bonus casino
    gambling casino online bonus
    online casino no deposit welcome bonus

  24. JaynellKrEn says:

    casino games that pay real money
    no deposit bonuses
    best us online casino

  25. DulceaKrEn says:

    usa casino online
    real casino games online
    best real money online casino

  26. FifineKrEn says:

    real money online casinos
    welcome bonus casino
    online casino sign up bonuses

  27. FifineKrEn says:

    usa casinos online
    casinos online
    casino free money

  28. GwenoreKrEn says:

    free casino no deposit
    casino real money
    real online gambling

  29. JoannKrEn says:

    free dating sites in iran
    eris free downloads chatting apps
    adult dating sites

  30. FMelfCarlos says:

    effexor oral venlafaxine 150mg cost effexor order online

  31. DMelfCarlek says:

    order venlafaxine 150mg without prescription effexor 150mg tablet venlafaxine order online

  32. Utimigumtb says:

    i need a loan but keep getting declined, i need home loan with bad credit. i need a loan with bad crediti need a loan fast need loan now, i need a large loan with bad credit, online cash advance loans unemployed, cash advance loans, cash advance loans, requirements for cash advance loans. Business is typically viewed financial affairs, terms of the payment . bad credit loan direct lenders i need a loan today fast loan advance.

  33. MindyKrEn says:

    free gay webcam chat rooms
    bears.com official website gay chat room
    gay live chat rochester

  34. SMelfCarlak says:

    oral cenforce 100mg cenforce sale buy cenforce 50 mg for sale

  35. JuanitaKrEn says:

    free single dating online
    dating sites without email
    best dating websites online

  36. VMelfCarltn says:

    acheter viagra viagra achat viagra original viagra one a day

  37. MaisieKrEn says:

    free adult dating sites
    romancemingle
    best site dating

  38. NMelfCarlii says:

    ivermectin 6 mg tablets ivermectin 3mg price ivermectin 200

  39. EachelleKrEn says:

    dating chat free
    free online go
    dating sims

  40. ZMelfCarlvk says:

    ivermectin 200 purchase stromectol ivermectin 0.5% lotion

  41. JoeteKrEn says:

    personal dating ads
    f dating site
    best internet dating websites

  42. PMelfCarlus says:

    pregabalin over the counter buy lyrica 75 mg generic pregabalin 150mg price

  43. PMelfCarlgs says:

    pregabalin over the counter lyrica medication lyrica 75 mg drug

  44. MMelfCarllo says:

    buy kamagra 50mg order kamagra without prescription buy sildenafil 100 mg online cheap

  45. OMelfCarlrl says:

    vardenafil online order brand vardenafil buy vardenafil for sale

  46. Aurea Beards says:

    Hello would you mind stating which blog platform you’re working with? I’m looking to start my own blog in the near future but I’m having a tough time selecting between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal. The reason I ask is because your design seems different then most blogs and I’m looking for something unique. P.S My apologies for being off-topic but I had to ask!

Leave a Reply