Kiaeria – hnúskmosar

Skrifað um December 4, 2014 · in Mosar · 42 Comments

Kiaeria I. Hagen (hnúskmosar) heyrir nú til Rhabdoweisiaceae (kármosaætt) en tilheyrði áður Dicranaceae (brúskmosaætt).

Almennt er talið, að sex tegundir teljist til ættkvíslarinnar og vaxa fjórar hér á landi eins og annars staðar á Norðurlöndum.

Þetta eru uppréttir, fremur lágvaxnir blaðmosar (1-5(-8) cm), sem vaxa á móbergi, steinum, klettum, í þúfnakollum, melum, jarðvegsfylltu undirlagi, snjódældum, móum, urðum og einnig í nokkurri rekju. Þeir vaxa í þéttum eða lausum þúfum, brúskum eða breiðum; grænir, dökkgrænir og gulgrænir en geta verið brún- eða svartleitir, einkum neðarlega. Blöð eru lensulaga og mjókka fram í allaga framhluta, upprétt eða útstæð, á stundum einhliðasveigð; blaðrönd slétt, heilrend eða tennt fremst; rif gebgur oftast fram úr blöðku, mjótt, ewngar þykkveggja frumur eða lítið áberandi (K. glacialis);. Frumur í framhluta blaða aflangar, ferhyrndar eða ferningslaga, sléttar eða vörtóttar, í blaðgrunni frumur langar, ferhyrndar eða striklaga, sléttar, á stundum með holótta veggi, hornfrumur áberandi og oftast brúnar. Plöntur tvíkynja, kvenhlífarblöð með slíðurlaga grunn. Stilkur gulur en verður með aldrinum rauður, 5-20 mm á lengd. Gróhirzla álút og bogin, með greinilegan hnúð, sívöl, slétt eða rákótt, þegar hún er þurr. Lok með bogna eða skástæða trjónu. Opkran einfaldar, kranstennur 16 að tölu, klofnar niður að miðju eða lengra, rauðbrúnar, oft gulleitar ofan til oft vörtóttar og punktstrikóttar. Hetta gul, brún í endann, klofin á hlið og skástæð. Gró 12-22 µm að þvermáli, gul til gulgræn.

 

Hætta er á að rugla Kiaeria tegundum við Dicranum. Hinar síðar nefndu eru einkynja og í þverskurði af rifi þeirra sjást hópar af þykkveggja frumum og hornin eru oftast tvö eða fleiri frumulög á þykkt; þá er innri hluti horna oft eyddur eða litlaus. Þá er og hætta á ruglingi við Dicranoweisia crispula, sem er með mjög hrokkin og uppundin blöð, þegar þau eru þurr. Þá er rétt að minna á, að Oncophorus og Dicranella tegundir geta líkzt Kiaeria. Þær tegundir hafa engar sérstakar hornfrumur í blaðgrunni, nema á stundum í Oncophorus getur svo virzt, en þá er blaðrönd útundin.

Nafn kvíslar er kennt til norsks mosafræðings, Frantz Caspar Kiaer (1835-1893) að nafni.

 

Greiningarlykill að tegundum innan Kiaeria:

 

1 Framhluti blaða hrjúfur vegna vartna eða gúlpa á frumum, sem eru stuttar. Frumur í blaðgrunni að mestu leyti með heila veggi. Hornfrumur ekki mjög ólíkar nærliggjandi frumum, ferningslaga eða ferhyrndar, veggir álíka þykkir og í aðliggjandi frumum. Þurr gróhirzla slétt …. 2

1 Framhluti blaða sléttur, frumur oftast langar, hvorki vörtóttar né gúlpnar. Frumur í blaðgrunni með holótta langveggi. Hornfrumur tútnar, ferningslaga eða ferhyrndar, veggir þunnir en þykkna með aldrinum og verða brúnar. Þurr gróhirzla rákótt …. 3

 

2 Plöntur í lausum þúfum. Blöð upprétt eða óreglulega sveigð, þurr blöð undin eða hrokkin. Barmur úr stórum og lausum frumu, sem losna auðveldlega. Yfirborðsfrumur gróhirzlu langar með þunna veggi ….. K. blyttii

2 Plöntur í þéttum þúfum. Blöð reglulega einhliðasveigð bæði þurr og rök. Barmur úr litlum frumum, sem sitja fastar. Yfirborðsfrumur gróhirzlu stuttar með mjög þykka veggi …….. K. falcata

 

3 Fremur stór tegund (5-10 cm). Blöð álíka stór og á Dicranum scoparium (5-7 mm). Frumur í blaði langar og mjóar, veggir mjög holóttir. Í rifi eru nokkrar mjóar og þykkveggja frumur (þverskurður) ….. K. glacialis

3 Minni tegund (2-5(-8) cm). Blöð um helmingi styttri en á Dicranum scoparium (2,5-5 mm). Frumur í framhluta blaðs ýmist stuttar eða langar með heila veggi; frumur í blaðgrunni geta verið holóttar. Í rifi eru hvorki mjóar né þykkveggja frumur (þverskurður) ………… K. starkei

 

 

 

Lýsing á tegundum innan Kiaeria:

 

 

Kiaeria blyttii (Bruch & Schimper) Brotherus – urðahnúskur

 

Vex í lausum, dökkgrænum brúskum, 1-2,5 cm á hæð. Blöð upprétt eða útstæð, geta verið sveigð og lítið eitt hrokkin, þegar þau eru þurr, lensulaga, 2-4 mm á lengd, ganga fram í mjóan, allaga, hrjúfan eða vörtóttan framhluta, ef til vill tennt fremst. Blaðjaðar, og jafnvel öll blaðkan, tvö frumulög á þykkt framantil. Rif 35-50 µm á breidd neðst, nær fram úr blöðku, engar þykkveggja frumur (þverskurður).

Frumur framan til í blaði ferhyrndar eða ferningslaga (1-2:1), 8-11 µm á breidd, vörtóttar á neðra borði; í blaðgrunni eru frumur aflangar, sléttar, þykkveggja, á stundum með holótta veggi. Horn greinileg en ekki áberandi, hornfrumur ferningslaga og stærri en aðrar frumur.

Kvenhlífarblöð lík öðrum blöðum. Karlkynhirzla á sérstakri hliðargrein eða langt neðan við kvenkynhirzlu. Gróhirzla slétt, aflöng, 1-1,2 mm, með lítinn hnúð á hálsi. Gró 13-23 µm að þvermáli.

Auðveldast er að þekkja tegundina á áberandi karlkynhirzlu. K. starkei líkist þessari tegund, en þar situr karlkynhirzla rétt undir kvenkynhirzlu, þá eru hornfrumur tútnari og frumur framan til í blaði sléttari. Tegundin líkist einnig Cynodontium strumiferum, en á þeirri tegund eru flestar blöðkufrumur gúlpnar og blaðrönd útundin.

Viðurnafnið blyttii er kennt til norsks grasafræðings, Matthias Numsen Blytt (1789-1862) að nafni.

Er víða um vestan- og norðvestanvert land, fremur strjál annars staðar. Vex á steinum, urðum, skriðum, melum og klapparholtum.

 

 

Kiaeria falcata (Hedwig) I. Hagen – lautahnúskur

 

Vex í þéttum, grænum, gulgrænum, jafnvel dökkbrúnum breiðum, 1-3(-6) cm á hæð. Blöð greinilega einhliðasveigð, bæði rök og þurr, lensulaga, 2-3(-4) mm á lengd, ganga fram í mjóan, allaga, gúlpin eða vörtóttan framhluta. Blaðjaðar eitt frumulag á þykkt framan til, sléttur eða lítillega innundinn. Rif 50-60 µm á breidd neðst, nær fram úr blöðku, engar þykkveggja frumur (þverskurður).

Frumur framan til í blaði ferningslaga, sjaldan ferhyrndar (1-2:1), 7-9 µm á breidd, lítið eitt vörtóttar; í blaðgrunni eru frumur aflangar, sléttar, á stundum með holótta veggi. Horn greinileg en ekki áberandi, hornfrumur ferningslaga og stærri en aðrar frumur.

Kvenhlífarblöð lík öðrum blöðum. Karlkynhirzla stutt neðan við kvenkynhirzlu. Gróhirzla slétt, aflöng, 0,8-1,2 mm, með lítinn hnúð á hálsi. Barmfrumur litlar og losna ekki auðveldlega, þó að lok falli af. Gró 12-19 µm að þvermáli.

K. falcata er með sveigð blöð eins og K. starkei; hún þekkist þó frá henni á styttri og sléttri gróhirzlu. Þá eru veggir frumna í blaðgrunni holóttari á hinni síðar nefndu.

Viðurnafnið falcata er dregið af latneska orðinu ‚falcatus‘, í laginu eins og sigð, beygður sem sigð; ‚falcis‘ er eignarfall af ‚falx‘, sigð; ‚-atus‘ er viðskeyti.

Er víða um land, en þó einna sízt á Norð-Austurlandi. Vex einkum þar sem snjóa leysir seint.

 

 

 

Kiaeria glacialis (Berggren) I. Hagen – heiðahnúskur

 

Vex í lausum, grænum eða gulgrænum brúskum eða breiðum, 5-10 cm á hæð. Blöð nærri upprétt eða lítillega útstæð, rök blöð geta verið einhliðasveigð, lensulaga, um 5 mm á lengd, ganga fram í mjóan, allaga, rennulaga framhluta, heilrend en ef til vill lítillega tennt fremst. Rif 50-60 µm á breidd neðst, nær lítið eitt fram úr blöðku, fáar þykkveggja frumur neðan miðjufrumna og á stundum fyrir ofan (þverskurður).

Frumur í nær öllu blaði langar og mjóar (2-5:1), 7-9 µm á breidd, ekki vörtóttar, þykkveggja og með holótta langveggi. Horn greinileg, hornfrumur ferhyrndar eða ferningslaga, stórar og tútnar og verða brúnar með aldrinum.

Kvenhlífarblöð lík öðrum blöðum. Karlkynhirzla rétt neðan við kvenkynhirzlu. Gróhirzla rákótt, þegar hún er þurr, löng og mjó, 1,3-2 mm, með greinilegan hnúð á hálsi. Barmfrumur stórar og losna auðveldlega, þegar lokið fellur. Gró 14-22 µm að þvermáli.

 

Helzt er hætta á að rugla K. glacialis við tegundir Dicranum ættkvíslar. Horn á tegundum þeirrar kvíslar eru tvö eða fleiri frumulög á þykkt og ná lengra inn að rifi.

Viðurnafnið glacialis, ísaður, sem vex nærri ís; er komið úr latínu, ‚glacies‘, ís, -alis er viðskeyti.

Er einkum um vestan- og norðanvert land, sjaldgæf annars staðar. Vex á snjódældarsvæðum og öðrum snjóþungum stöðum, jafnvel við nokkra rekju.

 

 

Kiaeria starkei (Weber & D. Mohr) I. Hagen – dældahnúskur

 

Vex í lausum grænum eða gulgrænum brúskum eða breiðum, 2-6 cm á hæð. Blöð að mestu einhliðasveigð en geta þó verið upprétt eða lítillega útstæð, lensulaga, 2,5- 5 mm á lengd, ganga fram í mjóan, allaga framhluta, þurr blöð geta verið hrokkin allra fremst; heilrend en ef til vill lítillega ójöfn fremst, en ekki tennt. Rif 50-60 µm á breidd neðst, nær fram úr blöðku, engar þykkveggja frumur (þverskurður).

Frumur framarlega í blaði langar (2-4:1), 7-9 µm á breidd, á stundum ferhyrndar eða ferningslaga, ekki vörtóttar en geta verið gúlpnar, þykkveggja og með heila langveggi; í blaðgrunni eru langveggir greinilega holóttir. Horn greinileg, gul í fyrstu en verða brún með aldrinum, ná um hálfa leið inn að rifi; hornfrumur ferhyrndar og tútnar.

Kvenhlífarblöð lík öðrum blöðum. Karlkynhirzla rétt neðan við kvenkynhirzlu. Gróhirzla greinilega rákótt, þegar hún er þurr, löng og mjó, 1,3-2 mm, með greinilegan hnúð á hálsi. Barmfrumur stórar og losna auðveldlega, þegar lokið fellur. Gró 13-21 µm að þvermáli.

 

Helzt er hætta á að rugla K. starkei við K. blyttii, en frumur í blöðum þeirrar tegundar eru gúlpnar og vörtóttar framan til, horn ekki greinilega afmörkuð og karlkynhirzla er langt fyrir neðan kvenkynhirzlu.

Viðurnafnið starkei, er kennt til þýzks prestss, Johann Christian Starke (1744-1808) að nafni.

Er algeng um mest allt land, nema um landið sunnanvert. Vex á snjódældarsvæðum og öðrum snjóþungum stöðum.

 

 

ÁHB / 4. desember 2014

P.s. Höfundur hlaut styrk frá Hagþenki 2014 til ritstarfa.

 

Ath. Vegna tækniörðugleika reyndist ekki unnt að setja inn myndir; þær munu birtast síðar.

Helztu heimildir:
A.J.E. Smith, 2004: The Moss Flora of Britain and Ireland. Cambridge University Press
Ágúst H. Bjarnason, 2010: Greiningarlykill að ættkvíslum íslenzkra blaðmosa (Musci) ásamt tegundaskrá. Fjölrit Vistfræðistofu n:r 40. Reykjavík.
Bergþór Jóhannsson: Íslenskir mosar. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar n:r 19. Nóvember 1991
Tomas Hallingbäck et al.: Bladmossor: Sköldmossor-blåmossor. ArtDatabanken, Sveriges lantbruksuniversitet. Uppsala 2008.
Tomas Hallingbäck, Ingmar Holmåsen, 2008: Mossor. En fälthandbok. Interpublishing. Stockholm.

Leitarorð:

42 Responses to “Kiaeria – hnúskmosar”
  1. Super-Duper website! I am loving it!! Will come back again. I am taking your feeds also

  2. Good – I should certainly pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all the tabs as well as related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, website theme . a tones way for your client to communicate. Excellent task.

  3. Eldeki eşcinsel, eşcinseller gibi eşcinsel, amatör gay ve yalnız gay filmler N.

  4. Öncelikle 1311 cezası 337 asker 959 araç 5 nedeni 1956 kimi nam 13 sorunum 1835 pornosu 518 christopher 707 miktarları.

  5. Thankyou for all your efforts that you have put in this. very interesting info .

  6. What’s Happening i’m new to this, I stumbled upon this I have found It positively useful and it has aided me out loads. I hope to contribute & aid other users like its helped me. Good job.

  7. İddialara göre, 75 yaşındaki Abdullah Kuyucak,
    eve gelen eşi Hatice Kuyucak tarafından banyoda kanlar içinde
    bulundu. Olay yerine gelen sağlık ekipleri Kuyucak’ın hayatını kaybettiğini belirledi.
    Olayla ilgili çalışma başlatan Asayiş Şube
    Müdürlüğü Cinayet Büro Amirliği ekipleri cinayeti, ölen şahsın torunu Y.K.

  8. Tropic Tube abla. porno. kızıl saçlı genç kadın yumuşak görünüyor ama stepbros weenie
    ahegao kız deepthroat mykinkydope onlyfans Ev Yapımı Hint Seks.

  9. Dicyclomine C19H35NO2 CID 3042 structure, chemical names, physical and chemical properties,
    classification, patents, literature, biological activities, safety/hazards/toxicity.

  10. As a Newbie, I am continuously browsing online for articles that can be of assistance to me. Thank you

  11. DanielIngek says:

    best ed treatment pills edpillsfast.com
    erection pills online ed treatments

  12. This web site is really a walk-through for all of the info you wanted about this and didn’t know who to ask. Glimpse here, and you’ll definitely discover it.

  13. I simply wanted to construct a quick word in order to say thanks to you for all the splendid information you are posting here. My extended internet investigation has at the end been compensated with professional facts and strategies to go over with my family members. I would suppose that many of us visitors actually are really endowed to exist in a great network with very many brilliant professionals with great methods. I feel very much fortunate to have discovered the webpages and look forward to some more fun moments reading here. Thanks a lot once more for all the details.

  14. Hello there, You’ve done a fantastic job. I will certainly digg it and personally recommend to my friends. I am confident they’ll be benefited from this website.

  15. My brother recommended I might like this blog. He used to be totally right. This publish truly made my day. You cann’t imagine just how so much time I had spent for this info! Thank you!

  16. I have been checking out many of your stories and i can state pretty clever stuff. I will make sure to bookmark your site.

  17. Hiya, I’m really glad I’ve found this information. Today bloggers publish just about gossips and internet and this is actually irritating. A good website with interesting content, that’s what I need. Thank you for keeping this website, I will be visiting it. Do you do newsletters? Cant find it.

  18. I am not real fantastic with English but I line up this real leisurely to interpret.

  19. Good info. Lucky me I reach on your website by accident, I bookmarked it.

  20. I have been surfing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made good content as you did, the web will be much more useful than ever before.

  21. I enjoy you because of all of your labor on this website. My daughter take interest in participating in internet research and it is easy to see why. A number of us learn all about the dynamic way you convey functional suggestions through the website and even boost response from some other people on that idea and our favorite child is undoubtedly learning a whole lot. Have fun with the remaining portion of the year. You are doing a brilliant job.

  22. I think you have mentioned some very interesting details , regards for the post.

  23. An impressive share, I just given this onto a colleague who was doing a little analysis on this. And he in fact bought me breakfast because I found it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the treat! But yeah Thnkx for spending the time to discuss this, I feel strongly about it and love reading more on this topic. If possible, as you become expertise, would you mind updating your blog with more details? It is highly helpful for me. Big thumb up for this blog post!

  24. Very interesting subject, regards for posting.

  25. Great weblog right here! Also your website lots up fast! What host are you the usage of? Can I get your affiliate hyperlink on your host? I wish my website loaded up as quickly as yours lol

  26. Hello my loved one! I want to say that this post is awesome, nice written and come with almost all significant infos. I?¦d like to see more posts like this .

  27. I do agree with all of the ideas you’ve presented in your post. They’re really convincing and will certainly work. Still, the posts are too short for novices. Could you please extend them a little from next time? Thanks for the post.

  28. This design is spectacular! You certainly know how to keep a reader amused. Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost…HaHa!) Fantastic job. I really enjoyed what you had to say, and more than that, how you presented it. Too cool!

  29. You can definitely see your enthusiasm within the paintings you write. The arena hopes for more passionate writers like you who aren’t afraid to mention how they believe. Always follow your heart.

  30. What i don’t understood is if truth be told how you are not really much more smartly-liked than you may be right now. You’re so intelligent. You realize therefore considerably in the case of this topic, made me individually consider it from so many various angles. Its like men and women are not fascinated until it¦s one thing to do with Lady gaga! Your individual stuffs outstanding. Always maintain it up!

  31. Hello. impressive job. I did not imagine this. This is a excellent story. Thanks!

  32. Hello There. I found your blog using msn. That is an extremely well written article. I’ll make sure to bookmark it and return to read more of your helpful info. Thank you for the post. I will certainly comeback.

  33. You are my inhalation, I possess few web logs and sometimes run out from to post .

  34. I have read some good stuff here. Definitely worth bookmarking for revisiting. I wonder how much effort you put to make such a magnificent informative website.

  35. Someone essentially help to make seriously articles I would state. This is the very first time I frequented your website page and thus far? I surprised with the research you made to create this particular publish amazing. Excellent job!

  36. I would like to thnkx for the efforts you have put in writing this web site. I’m hoping the same high-grade site post from you in the upcoming also. Actually your creative writing skills has encouraged me to get my own website now. Really the blogging is spreading its wings quickly. Your write up is a great example of it.

  37. Thank you for another great post. Where else could anybody get that kind of information in such an ideal way of writing? I’ve a presentation next week, and I’m on the look for such information.

  38. Hello there! This is kind of off topic but I need some guidance from an established blog. Is it tough to set up your own blog? I’m not very techincal but I can figure things out pretty fast. I’m thinking about setting up my own but I’m not sure where to start. Do you have any tips or suggestions? With thanks

  39. Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research about this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more clear from this post. I am very glad to see such fantastic information being shared freely out there.

Leave a Reply