Haustlitir

Skrifað um September 3, 2012 · in Almennt · 174 Comments

Laufgrænan hverfur og í ljós koma karótínefni.

Laufgrænan hverfur og í ljós koma gul karótínefni.

Eftir því sem líður á sumarið dregur smám saman úr vexti plantna. Þær taka að búa sig undir veturinn. Hér á norðurslóð verða þær að þola kulda en ekki síður þurrk til þess að lifa af. Á veturna er mestallt vatn bundið í snjó og ís, en líf hverrar frumu er háð vatni. Sé vatn ekki til staðar drepst fruman, því að það er ekki hægt að slökkva á lífinu og kveikja það að nýju. Á hinn bóginn er unnt að draga úr allri starfsemi frumna og hægja á lífsstarfseminni.

Viðarsprotar þola hart frost.

Viðarsprotar þola hart frost.

Tré og runnar verða að vera viðbúin fimbulkulda, svo að vaxtarbrum þoli að frjósa án þess að drepast. Öðru máli gegnir um flestar jurtir. Brum þeirra geymast um veturinn í jarðvegi eða sverði, og snjór skýlir þeim einnig. Af einærum tegundum lifa aðeins fræin um veturinn.

Tré taka að undirbúa sig undir vetur þegar á miðju sumri með því að safna næringarforða í rætur, stofna og brum og breyta efnum í frumunum. Með hverjum degi eykst þol þeirra. Sem dæmi má nefna, að aðalbláberjalyng þolir að ─30 gráða frost í janúar en einungis ─15 í október.

Þegar nær dregur hausti skrýðast mörg trén haustlitum, stuttu áður en laufblöðin falla af. Haustlitirnir eru ekki eins á tegundum og jafnvel síbreytilegir frá einu ári til annars. Birki, reyniviður og fjórar víðitegundir eru áberandi í íslenzkri náttúru. Þær fá allar á sig gula og rauða haustliti í ýmsum tónum. Í kaupstöðum eru margar erlendar trjátegundir, sem setja sterkan svip á götumynd bæja á haustin.

Smám saman taka trén á sig haustliti.

Smám saman taka trén á sig haustliti. Ljósm. ÁHB 2.9.2012

Af hverju stafa nú þessir haustlitir? Undir haust, skömmu fyrir lauffall, brotnar græna litarefni blaðanna, laufgrænan, í smærri efnasambönd, sem flytjast eftir leiðsluvef inn í greinar, stofn og rót og geymast þar til vors og nýtast þá. (Réttara væri að segja, að tekur fyrir nýmyndun.) Falli blöðin af áður en efnin berast inn í þá hluta plöntunnar, sem lifa um vetur, til dæmis í miklu roki, dregur verulega úr vexti næsta vor.

Við niðurbrot laufgrænunnar koma gul og rauðgul karótín efni í ljós. Þessi efni eru líkt og laufgræna bundin í himnum grænukorna en sjást ekki fyrr en laufgrænan hverfur. Rauðu litarefnin hins vegar er að finna í safabólum frumna. Þetta eru antócyanín-efni, sem ummyndast úr sykri, sérstaklega á næturnar, þegar kalt er í veðri. Því meiri sem hitamunur er á milli dags og nætur, þeim mun blæbrigðaríkari verða rauðu litirnir. Vegna þessa eru haustlitirnir í Þingvallasveit litríkari en í Reykjavík. Til eru fjölmörg antócýanín-efni í margbreytilegum litum frá fjólubláu í rósrautt.

Karótín- og antócyanín-efnin eru eingöngu gerð úr kolefni (C), vetni (H) og súrefni (O), það er frumefnum, sem nóg er af. Á hinn bóginn inniheldur laufgræna að auki nitur (köfnunarefni, N) og magnesíum (Mg), en á þeim er oft skortur, einkum nitri. Plönturnar mega því ekki við að tapa þessum efnum. Þegar laufgrænan er sundruð í smærri efnasambönd berast þau inn í varanlega hluta plöntunnar og geymast þar á góðum stað, til dæmis í rót; næsta vor eru þau endurnýtt til vaxtar.

Elri (ölur), sem nú er víða ræktað, heldur græna lit sínum fram að lauffalli. Þar þarf ekki að brjóta laufgrænu niður til að endurnýta nitrið, því að af því á það nóg, þar sem elri lifir í sambýli við niturbindandi gerla í rótum.

Gulvíðir gulnar snemma; e.t.v. vegna þess, að hann endurnýtir nitrið betur en aðrar tegundir.

Gulvíðir gulnar snemma; e.t.v. vegna þess, að hann endurnýtir nitrið betur en aðrar tegundir.

Þegar viss næringarefni hafa streymt úr blöðum inn í greinar, stofn og rót, myndast fellilag á blaðstilknum og það lokast fyrir leiðsluvefi út í blaðið. Frumur í fellilagi lamast og blaðið dettur af.

Til eru ýmsar kenningar um hver sé tilgangurinn með haustlitum plantna. Engin einhlít skýring er þó til á fyrirbrigðinu. Í sjálfu sér er guli liturinn afleiðing af niðurbroti laufgrænunnar, því að þá kemur karótínið í ljós. Rauða litarefnið, antocýaníðið, myndast úr sykri, sem hefur ekki náð að komast í geymslur í plöntunni. Myndun á því er þó ekki einskorðuð við kaldar haustnætur, því að margir grænir blómknappar verða rauðir. Ef til vill er hér um varnarviðbrögð að ræða gagnvart skordýrum. Þá hefur líka verið á það bent, að plöntur, sem þjást af næringarskorti, skarti fegurri litum en þær, sem lifa við alsnægtir. Athuganir hafa leitt í ljós, að plöntur endurnýta helzt þau frumefni, sem mestur hörgull er á í umhverfinu.

Þá eru mörg tré, sem fella ekki blöð að hausti. Greni og fura eru barrtré, en blöð þeirra, barrið, eru mjög þykk og loftaugun vel varin fyrir veðrum og vindum. Rót, stofn, greinar, brum og barr lifa veturinn og verða að þola frost. Inni í viðnum eru yztu viðaræðarnar virkar, sem flytja vatn og steinefni. Innst í berki er sáldvefur en eftir honum berast sykur og önnur lífræn efni. Vöxtur, bæði lengdarvöxtur og þvervöxtur, fer fram um vor og sumar en stöðvast fyrir lok júlí yfirleitt. Eftir það felst lífsstarfsemin einkum í því að safna forða fyrir næsta vor.

Áður en frost herjar lokast frumur viðarvefjar af og götin á sáldfrumum sáldvefjar þéttast af örvefi. Þetta kemur í veg fyrir að ísnálar myndist inni í frumunum. Á hinn bóginn frýs vatn á milli frumna, en það virðist ekki koma að sök.

Eins og sagði hér áður, eykst frostþol plantna undir haust. Meginástæðan fyrir þessu er sú, að efnasamsetning fituefna í öllum frumuhimnum breytist. Himnurnar eru gerðar úr fituefnum (þríglýceríðum), en þau innihalda fitusýrur, sem tengjast glýseróli (3 sýrur við hvert glýseról). Eftir því sem kólnar í veðri er fitusýrum í frumuhimnum skipt út. Í stað langra og ómettaðra sýrna koma stuttar fitusýrur með mörg ómettuð tengi.

Frumuhimnur eru byggðar úr þríglýseróli.

Frumuhimnur eru byggðar úr þríglýseríði.

 

Stuttu fitusýrurnar með ómettuð tengi harðna ekki í kulda eins og hinar lengri og ómettuðu. Frumuhimnurnar haldast því mjúkar og sveigjanlegar, þótt úti frjósi. Planta, sem þolir ekki ─5°C að sumri, getur lifað við allt að ─80°C, þegar komið er fram í febrúar.

Efnasamsetning fitu í frumuhimnum ræður því miklu um þol plantna í kulda. En breytingarnar eru þó fleiri. Prótín í frumum breytast líka. Kulda-þolnari prótín koma í stað sumar-prótína bæði í frumuhimnum og annars staðar í frumunum.

Nú vaknar hins vegar spurningin, hvernig skynja plöntur komu vetrar. Það er nokkuð löng saga að segja frá því. Ef til vill verður fjallað um það síðar í öðrum pistli.

Fleiri – og væntanlega litskrúðugri – myndir munu birtast, þegar lengra líður á haustið.
ÁHB / 3.9.12

Viðbót 14.9.12.

Önnur mynd var tekin af birkirunnanum hér ofar á síðunni hinn 14.9.12. Og sjá má að mun fleiri blöð hafa gulnað.

Sami birkirunni og hér ofar á síðunni.

Sami birkirunni og hér ofar á síðunni.

 

 

 

 

Leitarorð:

174 Responses to “Haustlitir”
  1. Stromectol says:

    Atlantic Drug Store

  2. Cephalexin 550 For Tooth Pain

  3. Stromectol says:

    Cialis Brand 20 Mg Original

  4. Propecia says:

    Levitra Apothekenpflichtig

  5. effenny says:

    http://buystromectolon.com/ – buy ivermectin tablets online

  6. Cialis says:

    viagra medication prescription levitra cialis propecia

  7. Where Can I Buy Onofin Pills

  8. expacuava says:

    http://buypropeciaon.com/ – canadian propecia

  9. effenny says:

    https://buystromectolon.com/ – buy stromectol online usa

  10. Priligy says:

    Where Can I Buy Flagyl 500mg

  11. Plaquenil says:

    Acheter Du Cialis Au Maroc

  12. Wishene says:

    https://buylasixshop.com/ – furosemide type of diuretic

  13. Lasix says:

    Amoxicillin Pilule Nist Prescrire

  14. SMOONREST says:

    http://buyplaquenilcv.com/ – hydroxychloroquine pills

  15. Uniodedob says:

    https://buyzithromaxinf.com/ – azithromycin antibiotic

  16. Zithromax says:

    Tadalafil 20 Mg Sublingual

  17. Lasix says:

    Macrobid Bacterial Infections. Macrobid Drugs

  18. Cheap Kamagra Online Pharmacy

  19. Priligy says:

    Generic Dutasteride Low Price Amex Accepted Free Consultation

  20. Wishene says:

    https://buylasixshop.com/ – 500mg lasix no prescription

  21. knizede says:

    https://buypriligyhop.com/ – priligy amazon canada

  22. SMOONREST says:

    http://buyplaquenilcv.com/ – hydroxychloroquine sale

  23. SMOONREST says:

    http://buyplaquenilcv.com/ – hydroxychloroquine online order

  24. Uniodedob says:

    https://buyzithromaxinf.com/ – cataflam zithromax

  25. knizede says:

    http://buypriligyhop.com/ – buy priligy cheap

  26. knizede says:

    http://buypriligyhop.com/ – reddit priligy

  27. Uniodedob says:

    https://buyzithromaxinf.com/ – valtrex overnight delivery

  28. Purchasing Viagra And Cialis

  29. Keflex For Cats Upper Respiratory Infection

  30. Cialis 10 Mg Precio Oficial

  31. joypehops says:

    https://buyneurontine.com/ – the side effects of gabapentin

  32. Enquide says:

    http://prednisonebuyon.com/ – prednisolone effect

  33. Over The Counter Amoxicillin

  34. Kamagra Oral Jelly Utilisation

  35. Stromectol says:

    Acquistare Kamagra Farmacia Francia

  36. Propecia says:

    36 hour cialis video

  37. Некероване кохання 14 серія Некероване кохання 14 серія
    yunb ddnznz Смотреть онлайн сериал Некероване кохання / Любовь без тормозов 14 серия
    Некероване кохання / Любовь без тормозов: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16 СЕРИЯ (украина)

  38. Некероване кохання 14 серія Некероване кохання 14 серія
    yunb ddnznz Смотреть онлайн сериал Некероване кохання / Любовь без тормозов 14 серия
    Некероване кохання / Любовь без тормозов: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16 СЕРИЯ (украина)

  39. Viagra says:

    El Viagra Hace Dano

  40. Cialis says:

    Predisone On Line

  41. can you take cialis with avalide

  42. Cialis says:

    Prescriptions Amoxicillin

  43. generic cialis soft comparison

  44. RkkzShofs says:

    my 24 hour pharmacy online Tadacip

  45. Viagra says:

    Can Amoxicillin Cause A Migrane

  46. Lasix says:

    cialis generique levitra

  47. Kamagra Oral Jelly Online Australia

  48. Viagra says:

    Amoxicillin And Humira

  49. Lasix says:

    Viagra Trotz Bluthochdruck

  50. Priligy says:

    viagra generico farmacias espanolas

  51. Kmsgkeype says:

    prescription drugs without prior prescription are canadian online pharmacies legit

  52. Priligy says:

    Buy Previfem Without Prescription

  53. Viagra says:

    Levitra Catalogo

  54. SwhhWalk says:

    cialis online paypal payment cialis doesn\’t work

  55. FnnkSaurb says:

    global pharmacy canada consumer reports apply to cvs pharmacy online

  56. Priligy says:

    Amoxicillin Toungue Swelling

  57. RnsnShofs says:

    is ivermectin safe for pregnant mares ivermectin tablets for humans

  58. Khrfkeype says:

    ivermectin scabies treatment ivermectin 1 cream

  59. SeehWalk says:

    generic ivermectin for humans does ivermectin go bad

  60. blumb says:

    Family Feud Live! Step 6: Once the clock is set up, you are ready to start the game. So, did you play a fun session of Family Feud with your tribe? Give us your feedback on it. Family Feud celebrates three Daytime Emmy Award nominations! Get a bonus if you and your opponent’s score combines to over 200 points, just like in the show! The important thing is to show us how energetic and enthusiastic you are.”. Do you need any further assistance? Select a designated drawer from the team, the drawer will generate the word and will have only a minute to draw that word and show it to others via Zoom call. In Teams, since there’s no buzzer app (yet), just go with the first person to shout out an answer. If the person guesses the number one answer on the board, he or she can decide to play or pass to the other family. If the first person to guess does not get the number one answer, the other player has a chance to guess.
    https://grouptravelusa.com/community/profile/wyattbrinson00/
    Katamino is a suitable and fun game for children over 3 years old. The reason why we recommend this game for 5 year olds is that your kid has the capacity to understand and evaluate the concept of the game clearly. Katamino game helps develop analytical thinking skills, visual intelligence, and concentration ability. Through play, your newborn learns about the world around him and how he can interact with it. New play experiences also help parts of your newborn’s brain connect and grow. And play that gets your newborn moving builds muscle strength as well as gross motor skills and fine motor skills. Just because you can’t meet up, doesn’t mean you can’t throw a killer baby shower. Use a video conferencing app like Zoom which has functions like ‘Screen share‘ and ‘Whiteboard‘ and can gather up to 100 participants virtually in the free plan itself. Gather the girls and throw the new mom to be a fun and interactive virtual baby shower with these baby shower games!

  61. Cmemroady says:

    sildenafil 20 mg price in india female viagra pills online

  62. RrnbShofs says:

    reliable canadian pharmacy discount code store hours for walgreens pharmacy

  63. DrmjShofs says:

    best freelance content writing websites best freelance writer websites

  64. SjejWalk says:

    doctoral dissertation writing help what is a dissertation

  65. DwhgShofs says:

    viagra vs cialis side effects buy cialis 36 hour

  66. cheap generic cialis canada cialis 4 less

  67. ShwvWalk says:

    ivermectin vs albendazole ivermectin hiv

Leave a Reply