Krossjurtir – Melampyrum

Skrifað um August 24, 2016 · in Flóra · 144 Comments

engjakambjurt (1)

Engjakambjurt í Vaglaskógi 23. ágúst 2016. Ljósm. ÁHB.

 

Ættkvíslin krossjurtir – Melampyrum L. – heyrir nú til sníkjurótarættar – Orobanchaceae – ásamt um 90 öðrum kvíslum og samtals um 2000 tegundum. Aðrar innlendar kvíslir innan ættar eru Rhinanthus, Pedicularis, Euphrasia og Bartsia.

Fyrir ekki ýkja löngu töldust samtals sjö innlendar ættkvíslir til grímublómaættar – Scrophulariaceae – ásamt þremur slæðings-kvíslum. Allar þessar ættkvíslir hafa nú verið fluttar annað, nema efjugrös – Limosella – sem standa ein eftir innan grímublómaættar.

Til krossjurtia – Melampyrum L. – teljast um 35 tegundir, sem vaxa á tempruðum svæðum á norðurhveli jarðar. Allar tegundir eru svo kallaðar hálfsníkjuplöntur, það er að þær sækja vatn og næringu til annarra tegunda í næsta nágrenni, en geta þó lifað án þess. Rótarkerfi þeirra er mjög fíngert.

Plöntur eru einærar; stöngull uppréttur með gagnstæð, aflöng til lensulaga blöð, sem eru heilrend eða tennt við grunninn. Blóm eru í axi, ein eða tvö og tvö saman í blaðöxlum og vísa þá öll í sömu átt.

Bikar er fjór-skiptur. Króna er gul á íslenzkum tegundum en getur líka verið rauð; krónupípa er löng og varir einnig, efri vör með kili; enginn spori. Fræflar eru fjórir, tveir og tveir mislangir. Eitt fræni. Aldin er hýðisaldin með fá fræ.

Ættkvíslarnafnið Melampyrum er dregið af grísku orðunum ‘melas’, svartur og ‘pyros’, hveiti. Nafnið kemur þegar fyrir í riti Theofrastosar 300 f. Kr. Geta má þess, að allar tegundir kvíslarinnar verða svartar við þurrk.

 

Hér á landi vaxa tvær tegundir kvíslarinnar, krossjurt (M. sylvaticum) og engjakambjurt (M. pratense). Fyrr nefnda tegundin er löngu þekkt og vex á takmörkuðu svæði á Norð-Vesturlandi, en hin vex aðeins í Vaglaskógi í Fnjóskadal.

 

Forðabaggi

Á fræjum tegundanna er næringarríkt viðhengi, forðabaggi, sem er þrungið af fituefni og prótínum. Slíkir forðabaggar eru á fræjum allmargra plantna og nefnast elaiosom, dregið af grísku orðunum ‘élaion’ feiti, olía og ‘sóma’ hlutur, baggi. Þessir forðabaggar eru ýmislega að lögun og lit, og líkjast oft púpum skordýra.

Fræ af engjakambjurt. Teikn. ÁHB.

Fræ af engjakambjurt. Teikn. ÁHB.

Ýmsir maurar dragast að þessum forðaböggum, bera þá heim í bú sín og fæða lirfur sínar á þeim. Þegar lirfurnar hafa tæmt forðabaggana, bera maurarnir tóma bagga og fræin ásamt margs konar lífrænum úrgangi á afvikinn stað, þar sem fræið spírar.

Slík frædreifing nefnist »maura-dreifing« (myrmecochory) og er gott dæmi um þess háttar samlífi, sem nefnist samhjálp (mutualism), þar sem báðir aðilar hafa hag af samlífinu. Maurarnir fá næringu og fræin spíra í næringarríku umhverfi örlítið undir yfirborði í skjóli fyrir ýmsum fræætum í hópi fugla og lítilla spendýra.

 

Alls er óvíst, hvernig dreifingu tegundanna er háttað hér á landi, því að ekki er vitað um neina maura hérlendis, sem sinna þessu starfi.

 

 

 

Greiningarlykill að innlendum tegundum innan Melampyrum-kvíslar:

1 Króna jafnan skærgul, innan við 1 cm á lengd. Bikar á lengd við krónupípu. Tvö fræ í hýði .. krossjurt

1 Króna jafnan ljósgul, um 1,5 cm á lengd. Bikar styttri en krónupípa. Fjögur fræ í hýði .. engjakambjurt

 

 

Krossjurt – Melampyrum sylvaticum L.

Plantan er einær. Stöngull er uppréttur, oftast greinóttur og lítið hærður. Blöðin eru gagnstæð, heilrend, nærri stilklaus og mjólensulaga.

Blóm sitja í blaðöxlum, einstæð, stilklaus, en því þéttari sem ofar dregur, um 0,8(-10) mm á lengd. Bikar er fjór-skiptur, með útstæða flipa, á lengd við krónupípu. Krónan er dökkgul með opnu gini; neðri vör niðursveigð.

Aldin er hýði, lítið lengra en bikarflipar., oftast með tvö fræ. Fræin líkjast mjög púpum flugna.

 

Vex í birki-skóglendi og er víða á NV. Blómgast í júlí. 10–30 cm á hæð.

 

Er hálfgildings sníkjuplanta, því að hún dregur næringu úr rótum annarra plantna eins og fleiri tegundir ættarinnar.

Viðurnafnið sylvaticum er komið úr latínu, ‚silva‘ skógur.

ATH. Mynd af krossjurt var ekki tiltæk við vinnslu pistils.

Nöfn á erlendum málum:
Enska: Small Cow-wheat
Danska: Skov-Kohvede
Norska: småmarimjelle
Sænska: skogskovall, skogsskepling
Finnska: metsämaitikka
Þýzka: Wald-Wachtelweizen
Franska: Mélampyre des bois

 

 

 

 

Engjakambjurt – Melampyrum pratense L.

 

Plantan er einær. Stöngull er uppréttur, ýmist greindur eða ógreindur og lítið hærður. Blöðin eru gagnstæð, heilrend nema neðarlega gróftennt, nærri stilklaus og mjólensulaga.

Blóm sitja í blaðöxlum, einstæð, stilklaus, og vita öll í sömu átt, um 10-15 mm á lengd. Bikar er fjór-skiptur, með útstæða flipa, mun styttri en krónupípa. Krónupípan er ljósgul með skærgult gin; neðri vör bein.

Aldin er hýði, greinilega lengra en bikarflipar, oftast með fjögur fræ. Fræin líkjast mjög púpum flugna.

Vex í skóglendi, einkum undir birki en einnig í jaðri á furu- og greniskógi. Hefur aðeins fundizt í Vaglaskógi í Fnjóskadal. Á nokkrum stöðum vex tegundin í all stórum breiðum. Blómgast í júlí. 10–30 cm á hæð.

Er hálfgildings sníkjuplanta, því að hún dregur næringu úr rótum annarra plantna eins og fleiri tegundir ættarinnar. Í þýddum ritum koma fyrir nöfnin engjakambjurt og kúahveiti.

 

Viðurnafnið pratense er komið úr latínu, ‚pratum‘ engi.

 

Nöfn á erlendum málum:
Enska: common cow-wheat
Danska: Almindelig Kohvede
Norska: stormarimjelle
Sænska: ängskovall, kovall
Finnska: kangasmaitikka
Þýzka: Wiesen-Wachtelweizen
Franska: Mélampyre des prés

 

Engjakambjurt í Vaglaskógi 23. ágúst 2016. - Ljósm. ÁHB.

Engjakambjurt í Vaglaskógi 23. ágúst 2016. – Ljósm. ÁHB.

 

Að sinni skal engum getum leitt að því, hvernig engjakambjurtin er tilkomin í Vaglaskógi. Tegundin er einæringur, sem merkir, að hún vex upp að vori, blómgast, myndar fræ og visnar. Aðeins fræ lifir um veturinn. Það er því ljóst, að tegundin þarf að finna sér nýjan vaxtarstað á hverju vori. Dreifing á fræi að hausti er því mikilvægt atriði; fræið þarf að geymast óskemmt um veturinn og ná að spíra snemma, enda eru einæringar yfirleitt ekki harðir af sér í samkeppni nema tíðarfar sé þeim mun hagstæðara. Almennt séð er mikil gróska í gömlum gróðurfélögum þeim ekki hliðholl. Verulega skiptir máli, hve fræforði geymist lengi í jarðvegi. Stofnstærð einæringa getur verið verulega misjöfn frá ári til árs.

Rétt er, að fram komi eftirfarandi. Um miðjan áttunda áratug síðustu aldar var Ísleifur Sumarliðason, skógarvörður á Vöglum í Fnjóskadal, staddur á heimili foreldra minna í Reykjavík. Hann hafði þá orð á því, að fundizt hafi planta með gul blóm í skóginum, sem menn þekktu ekki. Eftir því sem mér skildist þá óx hún í þéttum birkiskógi nokkuð ofan við gróðrarstöðina. – Næst gerist það, að við feðgar erum saman í Vaglaskógi í ágúst 1981. Kemur okkur þá í hug að leita að þessari plöntutegund. Þar sem Ísleifur var nú fluttur til Akureyrar höfðum við ekki samband við hann. Gengum við nokkuð lengi um skóginn, þar sem við álitum tegundina vaxa eftir ábendingu Ísleifs. Því miður fundum við hana ekki.

Síðan er það Eggert Pétursson, sem fann tegundina 1988 og greinir Herði Kristinssyni frá því. Hörður áleit þetta vera krossjurt. Það var ekki fyrr en sumarið 2016, þegar Jón Baldur Hlíðberg, teiknari, var að mála mynd eftir eintaki úr Vaglaskógi, að í ljós kom, að um aðra tegund var að ræða.

Ósennilegt er, að tegundin sé gömul í landinu. Mjög margir grasafróðir menn hafa farið um Vaglaskóg á öllum tímum árs og er það með ólíkindum, að hún hafi farið fram hjá þeim. Meðal annars má nefna Helga Hallgrímsson, sem fór margar ferðir um mörg ár síðla sumars í leit að sveppum. Líklegt er, að tegundin hafi slæðzt hingað til lands í sambandi við rekstur gróðrarstöðvar Skógræktar ríkisins í fjölda ára.

 

ÁHB / 24. ágúst 2016.

Leitarorð:

144 Responses to “Krossjurtir – Melampyrum”
  1. prafefata says:

    purchase viagra super active what is better levitra viagra cialis Best Price For Propecia 5mg

  2. Absomma says:

    cialis severe headache purchase cialis online cheap free cialis no prescription

  3. RoryArofs says:

    lasix for dogs lasix pills furosemide structure

  4. Affelry says:

    Prix Du Cytotec Au Maroc prednisolone acetate ophthalmic suspension 1% buy prednisone online no rx canada

  5. neentar says:

    cialis pills in canada priligy tablets over the counter Amoxicillin Overuse

  6. I enjoy, cause I discovered just what I was
    taking a look for. You have ended my four day long hunt!

    God Bless you man. Have a great day. Bye

  7. SharlesWef says:

    Just looked at a few of your pictures (: i’m truly pleased i reached job darkness you. You’re fantastic!
    [url=https://comprarcialis5mg.org/it/]cialis online[/url]

    Great photos, the colour and depth of the photos are breath-taking, they attract you in as though you are a component of the composition.
    [url=https://bit.ly/3FcIuAF]cialis[/url]

    Great photos, the colour and depth of the images are breath-taking, they draw you in as though you belong of the make-up.
    [url=https://comprarcialis5mg.org/it/comprare-spedra-avanafil-senza-ricetta-online/]avanafil prezzo[/url]

    Merely online checking things out … enjoy the images! I attempt to find out by considering other pictures, as well.

  8. RandyCak says:

    Excellent depth 😮
    [url=https://sites.google.com/view/aviator-spribe/]aviator игра на деньги[/url]
    [url=https://sites.google.com/view/bitcoin-up-app/]bitcoin up[/url]
    [url=https://sites.google.com/view/pin-upcasino/]pin up[/url]

  9. I got good info from your blog

  10. Awsome website! I am loving it!! Will come back again. I am taking your feeds also.

  11. AshJab says:

    [url=https://tamoxifen.live/]tamoxifen online purchase[/url]

  12. ZakJab says:

    [url=https://bestcialis5mgwithnorx.quest/]generic tadalafil 5mg[/url]

  13. AbertAcume says:

    коли закінчиться війна в україні 2022 екстрасенси скільки може тривати війна в україні коли почалась друга світова війна

  14. AbertAcume says:

    коли закінчиться війна коли закінчиться війна війна в україні 2022 пророцтва

  15. AmyJab says:

    [url=https://onlinecialis5tabs.monster/]cialis cost in mexico[/url]

  16. YonJab says:

    [url=http://cheapcialispillbuy.quest/]tadalafil for sale[/url]

  17. KiaJab says:

    [url=https://genericcialis40withnoprescription.monster/]tadalafil price in india[/url]

  18. TeoJab says:

    [url=http://flomaxnoroxin.monster/]buy flomax 0.4 mg[/url]

  19. JasonJab says:

    [url=http://plaquenilhydroxychloroquine.online/]hydroxychloroquine sulfate[/url]

  20. CarlJab says:

    [url=http://bestviagra150mgtablet.monster/]order viagra uk[/url]

  21. RegeShofs says:

    sildenafil citrate 100mg reviews sildenafil sale

  22. Cennroady says:

    stromectol pill for humans stromectol 0.5 mg

  23. DjehShofs says:

    ivermectin 0.5% brand name stromectol tab price

  24. RwhShofs says:

    how effective is sildenafil sildenafil headache

  25. LisaJab says:

    [url=http://bestviagramedicationnorx.quest/]buy generic viagra from canada[/url]

  26. BooJab says:

    [url=https://genericviagrapillforsale.quest/]cheapest generic viagra australia[/url]

  27. RkgjShofs says:

    stromectol how much it cost stromectol 3mg tablets

  28. Kxxzkeype says:

    cialis 5mg how long does it take to work cialis samples

  29. NtgbShofs says:

    how long does viagra last best generic viagra

  30. cialis 5 mg says:

    That is a beautiful picture with very good lighting 😉
    [url=https://comprarcialis5mg.org/]comprarcialis5mg[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/cialis-5-mg-precio/]citax 5 mg precio[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/it/]cialis[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/it/comprare-spedra-avanafil-senza-ricetta-online/]avanafil online[/url]

  31. Cmmnroady says:

    tadalafil patent expiration amino tadalafil

  32. FwbnSaurb says:

    best place to buy sildenafil online sildenafil generic price

  33. NmioShofs says:

    pharmacy technician target store cvs canada prescription drugs

  34. Lovie Town says:

    Howdy! Do you know if they make any plugins
    to protect against hackers? I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on. Any suggestions?

  35. forum says:

    maeng da vs trainwreck kratom 4

  36. JebnShofs says:

    reliable canadian online pharmacy foreign pharmacy no prescription

  37. Chesternus says:

    https://stromectolgf.com/# ivermectin 1

  38. Aarloham says:

    Liked the photos, i actually like the among %image_title%, perfect.
    [url=https://comprarcialis5mg.org/cialis-5-mg-precio/]citax 5 mg opiniones[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/]comprar cialis 10 mg contrareembolso[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/cialis-5-mg-precio/]cialis 5 mg precio[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/cialis-5-mg-precio/]tadalafilo sandoz 5 mg precio[/url]
    [url=https://comprarcialis5mg.org/]comprar cialis original contrareembolso 24 horas[/url]

    Thanks for including the stunning pictures– so vulnerable to a sense of reflection.

  39. Stevenpam says:

    https://drwithoutdoctorprescription.site/ pain meds without written prescription

  40. Thomasmuh says:

    buy prescription drugs from canada anti fungal pills without prescription

  41. Cameronreogy says:

    ed meds online without doctor prescription prescription drugs online without

  42. Russellabate says:

    https://drwithoutdoctorprescription.com/# canadian online drugs

  43. ventolin nz says:

    zithromax acne buy zithromax 1000 mg online zithromax for urinary tract infections what drug class is azithromycin

  44. cobra kamagra kamagra jelly ebay where to buy kamagra oral jelly how to order kamagra from india

  45. MichaelLurge says:

    generic viagra walmart mexican viagra

  46. Brandoncaf says:

    where can i buy viagra over the counter price of viagra

  47. Brandoncaf says:

    best place to buy generic viagra online viagra cost per pill

  48. Rickymal says:

    amoxicillin 50 mg tablets purchase amoxicillin online

  49. StephenRuG says:

    https://clomidforsale.life/# can i buy clomid over the counter uk

  50. Rickymal says:

    buy doxycycline 40 mg doxycycline 100mg australia

  51. StephenRuG says:

    https://clomidforsale.life/# buy cheap clomid online uk

Leave a Reply