Brönugrös – Dachtylorhiza

Skrifað um July 3, 2014 · in Flóra · 39 Comments

Brönugrös. Ljósm. ÁHB.

Brönugrös. Ljósm. ÁHB.


Ættkvíslin brönugrös –
Dactylorhiza Necker ex Nevski – er af ætt brönugrasa (Orchidaceae) og telst til undirættarinnar Orchidoideae. Brönugrös voru klofin út úr Orchis-ættkvísl 1937. Til kvíslarinnar teljast fjölærar tegundir með handskiptar hnýðisrætur, sem geta geymt mikinn forða og vatn. Stöngull er sívalur eða strendur efst; getur hæstur orðið um einn metri á hæð. Blöð oft löng, en styttast eftir því sem ofar dregur á stöngli; mjólensulaga til egglaga, oft sett dröfnum á efra borði og jafnvel á hinu neðra einnig. Blóm fjólublá, ljósrauðleit með dökkrauðar rákir eða rauðblá, sjaldan hvítleit, í þéttu eða gisnu axi (eða klasa), 25-50 að tölu; vör vísar niður, heil eða skert, þríflipuð. Spori þroskaður.

Brönugrös vaxa víða, í hálfdeigjum, kjarri, gras- og lyngmóum. Þau eru algeng á norðurhveli, í meginhluta Evrópu, Norður-Afríku og Asíu.

Dactylorhiza er dregið af grísku orðunum ‘daktylos’, fingur og ‘rhiza’, rót; átt er við handflipótta forðarót, sem greinist í 2-5 flipa.

Áætlað er, að um 75 tegundir tilheyri ættkvíslinni. Erfitt hefur reynzt að greina tegundir frá hverri annarri. Breytileiki innan tegunda er mjög mikill og kynblendingar eru algengir.
Hér á landi vex ein tegund kvíslarinnar, brönugrös. Þau eru mjög breytileg og hefur einu afbrigði verið lýst héðan (var. islandica (Löve & Löve) Hyl.), en að áliti sumra vex hér einnig undirtegund brönugrasa (ssp. fuchsii), sem á stundum er talin sérstök tegund (D. fuchsii (Druce) Soó), sem hefur verið nefnd ýmist ástagrös eða töfragrös. Sá fundur hefur þó ekki verið staðfestur. – Þá er vert að geta þess, að sumir telja barnarót (Coeloglossum viride) til þessarar ættkvíslar undir nafninu Dactylorhiza viridis.

Brönugrös setja víða sterkan svip á gróðurlendi. Ljósm. ÁHB.

Brönugrös setja víða sterkan svip á gróðurlendi. Ljósm. ÁHB.

Lykill að tegundum og undirtegundum:

1. Blóm fjólublá eða rauðblá. Blöð oftast með dökka bletti ……. 2
1. Blóm gulgræn eða rauðmóleit …………… barnarót (D. viridis, sjá Coeloglossum viride)

2. Vörin grunnþríflipuð, miðflipi stuttur, minni en hliðarflipar. Blómskipun snubbótt; blaðblettir kringlóttir …. brönugrös (D. maculata ssp. maculata)

2. Vörin þríflipuð, miðflipi stór. Blómskipun ydd; blaðblettir þverstæðir ………….. töfragrös (D. maculata ssp. fuchsii)

 

Hvít brönugrös eru fremur sjaldgæf. Myndina tók Oddur Sigurðsson.

Hvít brönugrös eru fremur sjaldgæf. Myndina tók Oddur Sigurðsson.

Brönugrös – Dactylorhiza maculata (L.) Soó ssp. maculata

Blöð gráleit á neðra borði og með dökka flekki á hinu efra, 4-10 að tölu, hin neðstu fullþroskuð, 6-10 cm á lengd; þau eru all breið, ydd eða snubbótt og jafnan breiðust um eða ofan miðju, greipfætt. Því ofar sem dregur á stöngli verða blöð þeim mun smærri, mjórri og langyddari, hin efstu jafnvel háblaðakennd.

Blómskipun er þétt ax, getur verið sívöl eða gengið fram í odd. Blóm eru fjólublá eða ljósrauðleit með dökkrauðar rákir. Þau eru yfirsætin, óregluleg og vísa fimm blómblöð upp en hið stærsta niður og myndar vör. Vörin er grunnþríflipuð, miðflipi stuttur, minni en hliðarflipar eða nær enginn. Stoðblöð eru fín-sagtennt (stækkun), lengri en egglegið, frævan, sem er gárótt og snúið.

Tegundin er mjög breytileg. Að minnsta kosti 30 mismunandi afbrigðum og undirtegundum hefur verið lýst. Greina má á milli tveggja undirtegunda:

D. maculata ssp. maculata, neðstu blöð eru mjólensulaga og ganga fram í odd; vör grunnflipuð, miðflipi lítill eða nær enginn.
D. maculata ssp. fuchsii (Druce) Hyl., neðstu blöð eru breið, snubbótt eða tungulaga; vör djúpt þríflipuð, miðflipi stór. Óvíst, hvort undirtegundin vaxi hér.

Mynd sýnir vör og blaðenda á a) D. maculata ssp. fuchsii (efri) og b) D. maculata ssp. maculata (neðri). Teikn. ÁHB.

Mynd sýnir vör og blaðenda á a) D. maculata ssp. fuchsii (efri) og b) D. maculata ssp. maculata (neðri). Teikn. ÁHB.

 

Vex í grasdældum, kjarri og hálfdeigjum. Víða um land. Blómgast í júní–júlí. 10–40 cm á hæð.

Viðurnafnið maculatus er dregið af latneska orðinu ‘macula’, depill, díll, drafna, og á við dökku blettina á blöðunum.

Talsverð trú loðir við mátt plantna af brönugrasaætt. Á hún rætur að rekja til rótarhnýða. Þau eru tvö, annað dökkt og skorpið, vegna þess að kraftur þess fór í myndun blóma, en hitt er hvítt og þrýstið og bíður næsta árs. Lögun þeirra minnir um sumt á eistu sem heita „orchis” á grísku.

Allt fram á þennan dag hafa hnýðin verið notuð til þess að örva ástir manna. Í Hálfdánar sögu Brönufóstra er sagt frá því, að tröllkonan Brana gaf fóstra sínum grösin til þess að vekja ástir konungsdóttur, og er nafnið brönugrös af því dregið. Önnur íslensk nöfn benda og til ásta og frjósemi: Elskugras, friggjargras, graðrót, hjónagras, vinagras og vinarót.

Samnefni:
Dactylorchis maculata (L.) Verm., Orchis maculata L.; Dactylorhiza maculata (L.) Soó ssp. elodes (Griseb.) Soó (ssp. maculata); Dactylorchis fuchsii (Druce) Verm., Dactylorhiza fuchsii (Druce) Soó, D. longebracteata auct., Orchis fuchsii Druce, O. maculata L. ssp. fuchsii (Druce) C. A. Jörg., O. maculata L. var. meyeri Rchb. f. (ssp. fuchsii), O. solida Moench, O. comosa F.W.Schmidt, O. tetragona Heuff., O. macedonica Griseb., O. biermannii Ortmann, O. obtusifolia Schur, O. nemorosa Montandon, O. calvellii A.Terracc.
Nöfn á erlendum málum:
Enska: Heath Spotted-orchid (ssp. maculata), Common Spotted-orchid (ssp. fuchsii)
Danska: Plettet Gøgeurt (ssp. maculata), Skov-Gøgeurt (ssp. fuchsii)
Norska: flekkmarihand (ssp. maculata), skogmarihand (ssp. fuchsii)
Sænska: jungfru Marie nycklar, fläckigt nyckelblomster, jungfru Marie hand, jungfru Marie nyckelblomster; skogsnycklar (ssp. fuchsii)
Finnska: Maariankämmekkä
Þýzka: Geflecktes Knabenkraut
Franska: orchis tacheté, orchis maculé

ÁHB / 3. júlí 2014

P.s. Höfundur hlaut styrk frá Hagþenki 2014 til ritstarfa.

 

 

Leitarorð:

39 Responses to “Brönugrös – Dachtylorhiza”
  1. Padxcb says:

    modafinil online – site modafinil adhd

  2. Ufeela says:

    accutane 20 mg price uk – gmaccutane buy accutane 40mg online

  3. Fuchyi says:

    Generic Amoxil – buy amoxicillin 500 amoxilin

  4. Tomyqn says:

    order vardenafil us – mail order vardenafil real vardenafil online

  5. Ougrbz says:

    cialis cheap fast delivery – cialis 10mg daily cheapest generic tadalafil online

  6. Txnpbr says:

    ivermectin 3mg dose – cheap stromectol

  7. Qujnhr says:

    accutane prescription price – accutane cost in canada buy accutane online

  8. Jsevvc says:

    lyrica 2.0 – lyrica prescription coupon pharmacy course

  9. Cjbdpl says:

    buy amoxil – generic name of amoxil antibiotics without a doctors prescription

  10. KiaJab says:

    [url=http://cialisvii.com/]cialis order online[/url]

  11. Gllnai says:

    cialis 30 mg price – online pharmacy worldwide shipping best pharmacy buy tadalafil

  12. AmyJab says:

    [url=http://wplasix.com/]buy lasixonline[/url]

  13. MaryJab says:

    [url=https://cialisconnect.com/]cheap cialis generic online[/url] [url=https://phdtabs.com/]buy propecia online europe[/url] [url=https://kamagrabuyonline.com/]where to buy kamagra oral jelly in dubai[/url] [url=https://sildenafilvtab.com/]generic sildenafil us[/url] [url=https://cialisgenericnow.com/]otc cialis us[/url] [url=https://opivermectin.com/]ivermectin pills[/url] [url=https://viagrabi.com/]viagra comparison[/url] [url=https://sildenafilzpill.com/]sildenafil price 50 mg[/url] [url=https://wbapharmacy.com/]online pharmacy pain[/url] [url=https://xrpills.com/]accutane prescription[/url]

  14. DenJab says:

    [url=http://tadalafillowprice.com/]tadalafil 10mg generic[/url] [url=http://sildenafilvtab.com/]buy viagra cheap online uk[/url] [url=http://fasttadalafil.com/]cialis fast shipping[/url] [url=http://buyrxtablets.com/]buy clomid no prescription[/url] [url=http://ordertadalafilpills.com/]cialis 20mg cost canada[/url]

  15. Svxaxs says:

    prednisone mexico – prednisone 20 mg prices prednisone generic brand name

  16. KiaJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]stromectol 3 mg dosage[/url]

  17. DenJab says:

    [url=http://genericivermectin.com/]stromectol pills[/url]

  18. MarkJab says:

    [url=https://worxtabs.com/]buy stromectol uk[/url]

  19. LisaJab says:

    [url=https://genericivermectin.com/]ivermectin uk[/url]

  20. AmyJab says:

    [url=http://genericivermectin.com/]ivermectin ebay[/url]

  21. LisaJab says:

    [url=https://ivermectinbestbuy.com/]stromectol pill for humans[/url]

  22. Xftnbz says:

    provigil 100mg – modafinil and weight loss provigil generic

  23. KiaJab says:

    [url=http://genericivermectin.com/]ivermectin buy canada[/url]

  24. EyeJab says:

    [url=http://ivermectinbestbuy.com/]buy stromectol canada[/url]

  25. JasonJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]ivermectin for sale[/url]

  26. PaulJab says:

    [url=https://worxtabs.com/]stromectol 3 mg tablets price[/url]

  27. MaryJab says:

    [url=https://worxtabs.com/]buy ivermectin uk[/url]

  28. Hjtaam says:

    buy zithromax 100mg – generic zithromax 500mg azithromycin tablets

  29. JudyJab says:

    [url=http://genericivermectin.com/]stromectol how much it cost[/url]

  30. EyeJab says:

    [url=http://ivermectinbestbuy.com/]stromectol ivermectin 3 mg[/url]

  31. CarlJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]ivermectin virus[/url]

  32. AlanJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]cost of stromectol[/url]

  33. LisaJab says:

    [url=https://ivermectinbestbuy.com/]ivermectin oral solution[/url]

  34. AmyJab says:

    [url=http://ivermectinbestbuy.com/]ivermectin ebay[/url]

  35. Fomgyo says:

    furosemide 500 mg – furosemide 20 mg cost lasix 20 mg tablet price

  36. AmyJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]ivermectin oral[/url]

  37. AlanJab says:

    [url=http://ivermectinbestbuy.com/]stromectol cream[/url]

  38. CarlJab says:

    [url=http://genericivermectin.com/]ivermectin 3mg dose[/url]

  39. JudyJab says:

    [url=http://worxtabs.com/]ivermectin iv[/url]

Leave a Reply